Kto użyczał ten Statut ponad 300 lat temu?

Wyjątkowy egzemplarz III Statutu Wielkiego Księstwa Litewskiego z Wilna z lat 1693–1694. Na jego kartach zachował się niezwykły ślad historii, który prowadzi nas do roku 1709.

Statut Wielkiego Xięstwa Litewskiego z 1693 roku. Kodeks prawa, Wilno czasów Jana III Sobieskiego i ślad po właścicielach sprzed ponad 300 lat

Są starodruki, których znaczenie wynika przede wszystkim z ich rzadkości. Są też takie, które pozwalają zajrzeć znacznie głębiej – w historię państwa, prawa, kultury i ludzi, którzy przez kolejne stulecia mieli je w swoich rękach.

Do tej drugiej kategorii należy „Statut Wielkiego Xięstwa Litewskiego”, wydany w Wilnie w latach 1693–1694 w drukarni Akademii Societatis Iesu. To czwarte wydanie drukowane III Statutu Litewskiego – jednego z najważniejszych pomników prawnych dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

III Statut Litewski – prawo Wielkiego Księstwa

III Statut Wielkiego Księstwa Litewskiego został ogłoszony po raz pierwszy w 1588 roku, za panowania Zygmunta III Wazy. Jego powstanie było jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach prawodawstwa Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Prace nad redakcją Statutu prowadzono pod kierunkiem Lwa Sapiehy, wielkiego kanclerza litewskiego. Powstał rozbudowany kodeks regulujący niemal wszystkie najważniejsze dziedziny życia państwa i jego obywateli – od prawa prywatnego i spadkowego, przez prawo karne i procesowe, aż po kwestie ustrojowe i administracyjne.

Statut był rozwinięciem wcześniejszych kodyfikacji prawa litewskiego z lat 1529 i 1566. Jego znaczenie okazało się wyjątkowo trwałe. III Statut Litewski obowiązywał na ziemiach litewskich przez kolejne stulecia, aż do XIX wieku.

Nie był więc wyłącznie pomnikiem dawnego prawa. Przez długi czas pozostawał żywym kodeksem, z którego rzeczywiście korzystali urzędnicy, sędziowie, prawnicy i szlachta.

Wilno, 1693–1694 – czwarte wydanie Statutu

Oferowany egzemplarz należy do czwartej drukowanej edycji III Statutu Litewskiego.

Po pierwodruku krakowskim z 1588 roku ukazały się jeszcze wydania wileńskie z 1619 roku oraz warszawskie z 1648 roku. Kolejne wydanie przygotowano w Wilnie pod koniec XVII wieku, w czasach panowania Jana III Sobieskiego.

Druk powierzono oficynie Akademii Societatis Iesu – jednemu z najważniejszych ośrodków drukarskich Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Wydanie to miało charakter wyraźnie praktyczny. Nie ograniczono się do ponownego wydrukowania samego tekstu Statutu. Do jego artykułów dodano późniejsze konstytucje sejmowe, od roku 1550 aż do 1690, a także odniesienia pozwalające zestawiać poszczególne przepisy z późniejszym ustawodawstwem.

Dla użytkownika prawa oznaczało to możliwość korzystania z obszernego, aktualizowanego kompendium ustawodawstwa litewskiego.

Księga z herbami Korony, Litwy i Sobieskich

Szczególnie interesującym elementem egzemplarza jest kompozycja heraldyczna umieszczona na odwrocie karty tytułowej.

Znajdują się na niej herby Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz herb Janina, związany z rodem Sobieskich.

Jest to szczególnie wymowne w przypadku wydania powstałego właśnie za panowania Jana III. Księga dokumentuje bowiem nie tylko obowiązujące wówczas prawo Wielkiego Księstwa, ale również polityczny i państwowy kontekst epoki.

„Trybunał Obywatelom Wielkiego Xięstwa Litewskiego”

Egzemplarz jest dodatkowo interesujący dlatego, że wraz ze Statutem współoprawny został osobny druk:

„Trybunał Obywatelom Wielkiego Xięstwa Litewskiego na seymie warszawskim dany roku 1581”, przedrukowany w Warszawie w 1648 roku.

Dotyczy on organizacji i funkcjonowania Trybunału Litewskiego, ustanowionego w 1581 roku najwyższego sądu apelacyjnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

W ten sposób oba druki tworzą bardzo logiczny zespół: z jednej strony podstawowy kodeks prawa, z drugiej – przepisy odnoszące się do funkcjonowania najważniejszej instytucji sądowniczej Wielkiego Księstwa.

Na marginesach „Trybunału” zachowały się również odręczne odsyłacze do odpowiednich miejsc Statutu i innych aktów prawnych. To kolejny ślad rzeczywistego, praktycznego użytkowania księgi.

Historia zapisana na kartach księgi

Najbardziej niezwykłym elementem tego egzemplarza jest jednak nie druk, lecz rękopiśmienny zapis z początku XVIII wieku.

Na jednej z początkowych kart zachował się akt ugody datowany na 8 listopada 1709 roku. Dokument dotyczy właśnie tego egzemplarza Statutu.

W ugodzie wymienieni zostają Józef Ryniewicz oraz Ławrynowicz, a jednym z kluczowych sformułowań jest:

„tego Statutu ma użyczać Ławrynowiczowi”

To niewielkie zdanie otwiera niezwykle interesujące okno na historię książki.

Nie mamy tutaj jedynie późniejszej notatki właścicielskiej w rodzaju „ex libris”. Mamy konkretny dokument dotyczący sposobu korzystania z konkretnego egzemplarza, sporządzony zaledwie kilkanaście lat po jego wydrukowaniu.

Księga, która w 1693 roku opuściła oficynę Akademii Jezuickiej w Wilnie, już w 1709 roku miała własną historię prawną i własnych użytkowników.

To właśnie takie zapisy sprawiają, że proweniencja starodruku może być równie interesująca jak jego opis bibliograficzny.

Książka jako przedmiot prawa

Warto zwrócić uwagę na sam charakter zapisu.

III Statut Litewski był kodeksem prawnym – a po kilkunastu latach od jego wydania sam egzemplarz tego kodeksu staje się przedmiotem czynności prawnej.

To niezwykle sugestywna sytuacja.

Księga opisująca prawo Wielkiego Księstwa Litewskiego sama pojawia się w dokumencie związanym z jej posiadaniem i użytkowaniem.

Nie jest już anonimowym starodrukiem stojącym na półce. Możemy wskazać konkretny moment jego historii:

8 listopada 1709 roku.

Możemy wskazać osoby związane z jego dalszym użytkowaniem:

Józefa Ryniewicza i Ławrynowicza.

I możemy przeczytać zachowaną do dziś formułę odnoszącą się bezpośrednio do tej książki.

Trzy stulecia historii

Dalsze losy egzemplarza pozostają częściowo nieznane. Sama księga zachowała jednak materialne ślady swojej długiej historii.

Obecna oprawa jest późniejsza, XX-wieczna, półskórkowa. Część kart została w przeszłości wzmocniona, a niektóre ubytki uzupełniono współczesnymi kopiami. Karta tytułowa oraz trzy początkowe karty nieliczbowane pierwszej części, a także strony 25–30 części drugiej zachowały się w postaci starannych współczesnych kopii. Papier nosi miejscami zabrudzenia i przebarwienia.

Nie zmienia to jednak zasadniczej wartości obiektu.

Wręcz przeciwnie – ślady użytkowania, marginalia oraz przede wszystkim rękopiśmienny akt z 1709 roku sprawiają, że mamy do czynienia z egzemplarzem posiadającym własną, udokumentowaną biografię.

Zabytek prawa dawnej Rzeczypospolitej

III Statut Litewski należy do najważniejszych świadectw kultury prawnej Wielkiego Księstwa Litewskiego i całej Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Egzemplarz z Wilna z lat 1693–1694 pozwala spojrzeć na ten zabytek z kilku perspektyw jednocześnie.

Jest rzadkim drukiem prawniczym XVII wieku.

Jest świadectwem działalności Akademii Jezuickiej w Wilnie.

Powstał w epoce Jana III Sobieskiego.

Zawiera rozbudowany tekst Statutu wraz z późniejszym ustawodawstwem sejmowym.

Towarzyszy mu druk dotyczący Trybunału Litewskiego.

A przede wszystkim – zachował autentyczny ślad historii swojego użytkowania z 1709 roku.

Po ponad trzystu latach możemy więc nie tylko przeczytać tekst prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego. Możemy również zobaczyć ślad po ludziach, którzy tę konkretną księgę posiadali, przekazywali sobie i z której korzystali.

To właśnie sprawia, że starodruk przestaje być jedynie zabytkiem drukarstwa. Staje się świadkiem historii.

Autor: Paweł Kołata
Antykwariat Sobieski

Dane bibliograficzne

Statut Wielkiego Xięstwa Litewskiego,
Wilno, Drukarnia Akademii Societatis Iesu, 1693–1694.

Format: folio.

Statut: k. 21, s. 421, [1], 54, 10.
„Trybunał”: k. [1], s. 30.

Czwarte wydanie III Statutu Litewskiego.

Egzemplarz zawiera dwie współoprawne części: Statut oraz „Trybunał Obywatelom Wielkiego Xięstwa Litewskiego”.

Stan zachowania: dobry (DB+). Późniejsza oprawa półskórkowa XX w.; część kart wzmacniana, uzupełnienia w postaci współczesnych kopii, miejscowe zabrudzenia i przebarwienia papieru.

Szczególny element proweniencyjny: rękopiśmienny akt ugody z 8 listopada 1709 roku, dotyczący użyczania niniejszego egzemplarza Statutu, z wymienieniem Józefa Ryniewicza i Ławrynowicza.