Oprawa książki to nie tylko ochrona kart – może być dziełem sztuki, świadectwem epoki i samodzielnym przedmiotem kolekcjonerskim. Od renesansowych radełek i barokowych złocień po secesję, Art Déco i współczesne oprawy wykonywane na zamówienie – pokazujemy, jak rozpoznawać style, materiały i techniki oraz na co zwrócić uwagę przy ocenie wartości oprawy. Wyjaśniamy także, kiedy zwyczajna książka może stać się cennym obiektem ze względu na pracę wybitnego introligatora i dlaczego sama efektowność oprawy nie zawsze oznacza jej wysoką wartość.

Oprawa artystyczna książki - od renesansu do współczesności. Przewodnik po technikach i stylach dla kolekcjonerów

TL;DR

Oprawa książki może być czymś więcej niż ochroną tekstu. Może być samodzielnym dziełem rzemiosła artystycznego, świadectwem epoki, pracy konkretnego warsztatu albo indywidualnej wizji introligatora.

Dla kolekcjonera ważne jest jednak rozróżnienie kilku sytuacji. Czym innym jest oryginalna oprawa z epoki, wykonana w czasie powstania książki lub niewiele później, czym innym późniejsza oprawa artystyczna, a jeszcze czym innym rekonstrukcja dawnej oprawy lub współczesna realizacja inspirowana historią.

Co istotne, wartość książki i wartość jej oprawy nie zawsze idą w parze. Zwyczajna, masowo wydana książka może stać się cennym obiektem kolekcjonerskim dzięki oprawie wykonanej przez wybitnego introligatora. Z drugiej strony niezwykle rzadka książka może zachować wysoką wartość mimo późniejszej, przeciętnej oprawy.

Współczesne introligatorstwo również nie ogranicza się do kopiowania dawnych wzorów. Powstają zarówno oprawy historyzujące, wykorzystujące tradycyjne techniki, jak i realizacje całkowicie nowoczesne, projektowane jako indywidualne dzieła dla konkretnego egzemplarza i konkretnej osoby.

Czym jest oprawa artystyczna książki i dlaczego ma znaczenie?

Oprawa jest jednym z podstawowych elementów fizycznej postaci książki. Chroni blok książki, wpływa na jej trwałość i sposób użytkowania, ale w wielu przypadkach pełni również funkcję estetyczną i artystyczną.

W historii książki granica pomiędzy rzemiosłem a sztuką nigdy nie była całkowicie jednoznaczna. Introligator musiał znać właściwości skóry, papieru, nici, klejów i materiałów dekoracyjnych, ale jednocześnie musiał umieć zaprojektować kompozycję, dobrać ornament i podporządkować dekorację formie książki.

W przypadku najlepszych realizacji oprawa staje się integralną częścią dzieła.

Nie oznacza to jednak, że każda ozdobna oprawa jest oprawą artystyczną, a każda stara oprawa jest cenna. O wartości konkretnego egzemplarza decyduje wiele czynników: rzadkość i znaczenie książki, jej stan, kompletność, pochodzenie, jakość i datowanie oprawy, autorstwo lub przypisanie do warsztatu, zastosowane techniki oraz zachowanie oryginalnych elementów.

Dlatego w bibliofilstwie trzeba rozdzielić dwie kwestie:

wartość książki jako książki oraz wartość oprawy jako przedmiotu artystycznego.

Jak oceniać oprawę? Najważniejsze kryteria

Ocena oprawy wymaga spojrzenia na nią jako na całość. Sama ilość złocenia, efektowność ornamentu czy koszt zastosowanego materiału nie przesądzają jeszcze o jej wartości.

1. Technika wykonania

Znaczenie ma sposób konstrukcji oprawy, przygotowanie desek lub tektury, szycie bloku, sposób połączenia oprawy z książką, wykonanie grzbietu, kapitałek, wyklejek i dekoracji.

W przypadku opraw historycznych technika może pomóc określić czas i środowisko, w którym powstał egzemplarz.

2. Materiał

Stosowano między innymi pergamin, skórę cielęcą, kozią, świńską czy owczą. W późniejszych okresach pojawiały się również tkaniny, papiery dekoracyjne, lakiery, metale i rozmaite materiały zdobnicze.

Sam materiał nie tworzy jednak automatycznej hierarchii wartości. Dobrze wykonana oprawa z prostego materiału może być znacznie ciekawsza od przeciętnie wykonanej oprawy z materiału bardziej kosztownego.

3. Dekoracja

Istotne są między innymi złocenia, tłoczenia ślepe, radełka, plakiety, fleuron, ornamenty narożne, kompozycje geometryczne, mozaiki skórzane, inkrustacje i dekorowane brzegi kart.

4. Proweniencja i sygnatura

Podpis introligatora, superekslibris, ekslibris lub dobrze udokumentowane pochodzenie mogą mieć ogromne znaczenie. Szczególnie interesujące są oprawy możliwe do przypisania konkretnemu artyście lub warsztatowi.

Polski wątek jest tu znaczący. Superekslibris Zygmunta Augusta, władcy, którego biblioteka liczyła około 4000 tomów, należy do najważniejszych znaków własnościowych w historii polskiego kolekcjonerstwa. Odrębnym przykładem jest oprawa radełkowa Melchiora Neringa z 1570 roku, wykonana w Poznaniu, dokumentująca wysoki poziom polskiego warsztatu renesansowego — więcej o takich egzemplarzach znajdziesz w kategorii starodruki polskie.

5. Stan zachowania i oryginalność

Uszkodzenia, przetarcia, ubytki czy późniejsze naprawy należy oceniać w kontekście wieku i historii obiektu. Nie każda ingerencja obniża wartość w takim samym stopniu.

Kluczowe pytanie brzmi: co jest oryginalne, co zostało naprawione, a co dodano później?

6. Co można, a czego nie można ocenić ze zdjęć?

Na podstawie samych zdjęć nie da się uczciwie stwierdzić kilku rzeczy: grubości i gatunku skóry, obecności konserwacji pod powierzchnią, jakości szycia bloku, a także autentyczności tłoków. Dlatego weryfikacja oprawy o potencjalnie wysokiej wartości powinna odbywać się przy egzemplarzu lub na podstawie kompletnej dokumentacji fotograficznej detali.

Warto przy tym korzystać z wiedzy o polskich starodrukach i ich typowych oprawach. Znajomość konstrukcji, materiałów i dekoracji charakterystycznych dla poszczególnych okresów może być ważnym punktem wyjścia do dalszej identyfikacji.

Renesans i manieryzm

Renesans przyniósł rozwój opraw, w których dekoracja zaczęła odgrywać szczególnie istotną rolę.

Popularne były tłoczenia ślepe i złocone, radełka, plakiety oraz rozbudowane kompozycje ornamentacyjne. Wykorzystywano motywy roślinne, figuralne, heraldyczne i architektoniczne.

W Europie Zachodniej ważnym materiałem pozostawała skóra cielęca, ale stosowano również skórę świńską oraz pergamin. W dekoracji widoczne były wpływy antyku, sztuki islamskiej oraz lokalnych tradycji introligatorskich.

Radełko pozwalało powtarzać długi ornament na większej powierzchni, natomiast pojedyncze narzędzia – fleuron czy plakieta – służyły do tworzenia bardziej złożonych kompozycji.

Manieryzm nie stanowił całkowitego zerwania z renesansem. W wielu regionach style przenikały się, a charakterystyczne dla okresu były bardziej wyszukane, czasem gęstsze kompozycje ornamentacyjne.

Dla kolekcjonera ważne jest przede wszystkim rozpoznanie techniki, warsztatu i czasu powstania, a nie przypisywanie każdej dekoracyjnej oprawy do jednej sztywnej kategorii stylistycznej.

Barok i rokoko

W XVII i XVIII wieku dekoracja opraw osiągnęła wyjątkową różnorodność.

Rozwijano kompozycje złocone, ornamenty roślinne i geometryczne, dekoracje typu à la fanfare, a także charakterystyczne dla francuskiej introligatorni układy określane jako à la dentelle.

Szczególne znaczenie miała francuska tradycja introligatorska. Wśród nazwisk związanych z najwybitniejszymi realizacjami wymienia się między innymi Antoine'a-Michela Padeloupa, Nicolasa-Denis'a Derome'a oraz Jeana-Georges'a Trautza-Bauzonneta.

W takich przypadkach książka może mieć znaczenie nie tylko jako nośnik tekstu. Sama oprawa staje się obiektem kolekcjonerskim.

To ważna wskazówka również przy ocenie aukcyjnej: jeśli egzemplarz posiada dobrze udokumentowaną oprawę konkretnego mistrza, nie należy oceniać go wyłącznie według wartości samego wydania.

Klasycyzm, historyzm i XIX wiek

W XIX wieku pojawiły się zarówno oprawy utrzymane w duchu klasycystycznym, jak i realizacje świadomie odwołujące się do wcześniejszych epok.

Rozwój historyzmu sprawił, że introligatorzy coraz częściej sięgali po dawne formy i ornamenty. Można spotkać oprawy nawiązujące do renesansu, baroku czy klasycyzmu, wykonywane jednak już w XIX wieku.

To bardzo ważne rozróżnienie:

oprawa może wyglądać renesansowo, ale wcale nie musi pochodzić z renesansu.

Dla kolekcjonera oznacza to konieczność oddzielenia stylu oprawy od jej rzeczywistego datowania.

W polskim introligatorstwie XIX i początku XX wieku rozwijały się znaczące warsztaty, szczególnie w Warszawie, Krakowie i innych dużych ośrodkach. Wśród nazwisk związanych z polską tradycją artystycznego introligatorstwa znajdują się m.in. Franciszek Joachim Radziszewski oraz Robert Jahoda.

Radziszewski znany jest między innymi z charakterystycznych dekoracji złoconych, własnych narzędzi oraz kompozycji wykorzystujących motywy roślinne, zwierzęce i symboliczne. Robert Jahoda odegrał natomiast znaczącą rolę w rozwoju krakowskiego introligatorstwa artystycznego.

Secesja, Art Déco i modernizm

Przełom XIX i XX wieku przyniósł zasadniczą zmianę myślenia o dekoracji książki.

Secesja wprowadziła płynne linie, motywy roślinne, asymetrię i dekoracyjność inspirowaną naturą. Art Déco zwróciło się natomiast ku geometrii, rytmowi, stylizacji i bardziej zdecydowanej kompozycji.

W XX wieku pojawił się jeszcze jeden ważny etap: oprawa zaczęła być traktowana jako autonomiczna wypowiedź artystyczna.

We Francji szczególne znaczenie mieli m.in. Pierre Legrain, Rose Adler i Paul Bonet. Ich prace pokazują, że oprawa nie musi być jedynie dekoracyjnym „opakowaniem” książki. Może być indywidualnym projektem artystycznym, którego forma pozostaje w dialogu z treścią, ale nie musi jej dosłownie ilustrować.

To właśnie tutaj szczególnie wyraźnie widać przejście od rzemiosła zdobniczego do autorskiego projektowania książki jako przedmiotu artystycznego.

Kiedy oprawa jest cenniejsza niż książka?

W bibliofilstwie przyzwyczailiśmy się myśleć o książce jako o całości, w której najważniejsze są treść, autor, wydanie, ilustracje czy rzadkość. W przypadku opraw artystycznych ten porządek może jednak zostać odwrócony.

Książka może być stosunkowo zwyczajna, a jej oprawa – wybitna.

Zdarza się, że egzemplarz wydania masowego, który sam w sobie nie przedstawiałby dużej wartości kolekcjonerskiej, staje się interesujący właśnie dlatego, że został oprawiony przez znanego i cenionego introligatora.

W takim przypadku kolekcjoner kupuje w istocie dzieło introligatorskie, którego książka jest nośnikiem.

Znaczenie mogą mieć nazwisko wykonawcy, sygnatura, charakterystyczne narzędzia i ornamenty, sposób opracowania skóry, kompozycja dekoracji oraz możliwość przypisania oprawy do konkretnego warsztatu.

Historia europejskiego introligatorstwa zna wiele takich przypadków. Oprawy wykonywane przez Derome'a, Padeloupa czy Trautza-Bauzonneta są dziś kolekcjonowane jako dzieła sztuki introligatorskiej. W XX wieku podobną drogę wyznaczyli między innymi Legrain, Adler i Bonet.

Podobne zjawisko występuje w polskim introligatorstwie. Warszawa i Kraków należały do najważniejszych ośrodków rozwoju artystycznej oprawy książki, ale dobre warsztaty działały również w innych miastach.

Nie każda cenna książka ma cenną oprawę i nie każda cenna oprawa skrywa cenną książkę.

To jedno z podstawowych zdań, które powinien zapamiętać kolekcjoner.

Oprawa na zamówienie – książka jako indywidualne dzieło

Oprawa artystyczna nie należy wyłącznie do przeszłości.

Także dzisiaj powstają realizacje projektowane dla konkretnego egzemplarza, konkretnej osoby i konkretnego zamówienia.

Czasami jest to książka odziedziczona po rodzicach lub dziadkach. Czasami pierwszy egzemplarz ważnego dla kogoś dzieła. Innym razem książka przeznaczona na prezent dla bliskiej osoby, kolekcjonera czy autora.

Wtedy introligator nie wykonuje po prostu „ładnej okładki”.

Tworzy indywidualny projekt, dobiera materiały, kolorystykę, sposób dekoracji i technikę wykonania.

Powstaje przedmiot jednostkowy – często niepowtarzalny, wykonany dla konkretnej osoby i z określonego powodu.

Może to być oprawa historyzująca, świadomie odwołująca się do renesansu, baroku, klasycyzmu czy Art Déco. Może być również całkowicie współczesna: minimalistyczna, geometryczna, abstrakcyjna, awangardowa albo wykorzystująca własny język projektowy introligatora.

Współczesny introligator nie musi kopiować przeszłości. Może również ją kontynuować, interpretować albo świadomie od niej odejść.

Współczesność – tradycja, interpretacja i nowe formy

Współczesne introligatorstwo można umownie podzielić na kilka nurtów.

Oprawy historyzujące

Odwołują się do dawnych epok i tradycyjnych technik. Mogą wykorzystywać ręczne złocenia, tłoczenia ślepe, klasyczne konstrukcje opraw, skórę naturalną, dekorowane wyklejki czy tradycyjne sposoby szycia.

Dobrze wykonana oprawa historyzująca nie jest falsyfikatem tylko dlatego, że przypomina dawną oprawę. Kluczowe jest uczciwe określenie jej datowania i charakteru.

Jeżeli powstaje współcześnie, powinna być opisana jako współczesna realizacja inspirowana określoną epoką.

Oprawy współczesne

Nie próbują naśladować dawnych stylów. Mogą wykorzystywać minimalizm, geometrię, abstrakcję, nietypowe zestawienia materiałów czy współczesne rozwiązania dekoracyjne.

Ich wartość nie polega na podobieństwie do opraw historycznych, ale na jakości projektu, wykonania i indywidualności artystycznej.

Stephen King – The Stand, 1st Edition, premium leather binding Pierwsze wydanie w ekskluzywnej oprawie skórzanej – przykład łączenia wartości bibliofilskiej z kunsztem introligatorskim. 2 095,80 zł  •  Zobacz produkt →

Tabela porównawcza cen per epoka (dane orientacyjne i rozproszone)

Oprawy indywidualne

Powstają dla konkretnej osoby, konkretnego wydarzenia lub konkretnego egzemplarza.

W takim przypadku oprawa może być częścią osobistej historii właściciela. Książka otrzymuje formę, której nie ma żaden inny egzemplarz.

Antykwariat Sobieski łączy wiedzę bibliofilską z własną pracownią introligatorską., dzięki czemu ocenę książki, jej konserwację oraz projektowanie i wykonanie nowej oprawy można prowadzić w jednym miejscu.

Czy współczesna oprawa może kiedyś stać się zabytkiem?

To pytanie jest szczególnie interesujące.

Oczywiście nie każda współczesna oprawa automatycznie stanie się w przyszłości obiektem kolekcjonerskim.

O jej przyszłym znaczeniu mogą decydować czas, jakość wykonania, indywidualność projektu, dokumentacja, autorstwo, stan zachowania oraz to, czy późniejsi kolekcjonerzy i badacze uznają ją za interesujący przykład sztuki swojej epoki.

Można jednak wyobrazić sobie sytuację, w której dobrze wykonana współczesna oprawa historyzująca, po kilkudziesięciu latach naturalnego starzenia się materiałów, zacznie być postrzegana jako świadectwo introligatorstwa swojej epoki.

Nie stanie się przez to oprawą „z epoki”, której naśladowała. Nadal pozostanie współczesnym dziełem. Może jednak z czasem uzyskać własną wartość historyczną.

Jeszcze ciekawsza jest sytuacja opraw nowoczesnych.

Tak jak dziś interesują nas dzieła Legraina, Adler czy Boneta, ponieważ pokazują sposób myślenia o książce właściwy ich czasom, tak przyszli kolekcjonerzy mogą patrzeć na najlepsze współczesne realizacje jako na dokument kultury i wzornictwa przełomu XX i XXI wieku.

Dlatego współczesne introligatorstwo nie powinno być postrzegane wyłącznie jako konserwowanie dawnych wzorów.

Może być zarówno kontynuacją tradycji, jak i jej rozwinięciem.

Dobra oprawa historyzująca pozwala zachować i twórczo wykorzystać dawne techniki.

Dobra oprawa współczesna może natomiast stworzyć coś, czego wcześniej nie było.

Stephen King – Salem's Lot, premium leather rebound Ręcznie oprawiony w naturalną skórę egzemplarz z tłoczeniami i złoceniami – przykład współczesnej oprawy artystycznej w stylu kolekcjonerskim. 2 935,80 zł  •  Zobacz produkt →

Materiały i techniki

Skóra

Najczęściej spotykane są skóry cielęce, kozie, świńskie i owcze. Różnią się fakturą, grubością, podatnością na barwienie i tłoczenie oraz sposobem starzenia.

Nie istnieje jednak prosta zasada:

„droższa skóra = lepsza oprawa”.

O jakości decyduje sposób przygotowania materiału, jego dopasowanie do konstrukcji książki i jakość wykonania całej oprawy.

Złocenie

Złocenie może być wykonywane na gorąco przy użyciu folii lub złota płatkowego, zależnie od techniki i tradycji warsztatu.

W oprawach historycznych spotykamy także bardzo rozbudowane kompozycje wykonane przy użyciu licznych narzędzi.

Tłoczenie ślepe

Pozwala uzyskać dekorację bez użycia złota. Efekt zależy między innymi od rodzaju skóry, narzędzia, temperatury, nacisku i przygotowania powierzchni.

Radełko i narzędzia

Radełko pozwala powtarzać ornament wzdłuż krawędzi lub na większych powierzchniach. Pojedyncze fleuron, filety czy specjalnie wykonane narzędzia umożliwiają budowanie indywidualnych kompozycji.

Mozaika

Mozaika skórzana pozwala zestawiać fragmenty skór o różnych kolorach i fakturach. Jest techniką szczególnie przydatną przy realizacjach projektowanych indywidualnie.

Wyklejki i papiery dekoracyjne

Wyklejka nie jest wyłącznie elementem technicznym. Może być ważnym elementem kompozycji całej książki.

Przy współczesnych realizacjach często dobiera się papiery dekoracyjne tak, aby harmonizowały z kolorem skóry, złoceniami czy dekoracją brzegów kart.

Matryca rozpoznawcza – na co patrzeć?

The Complete Tales of H.P. Lovecraft, premium leather binding Kompletny zbiór opowiadań Lovecrafta w ręcznie wykonanej skórzanej oprawie z marmurkowymi papierami i barwionymi krawędziami kart. 2 515,80 zł  •  Zobacz produkt →

Proweniencja, sygnatura i superekslibris

W przypadku opraw artystycznych pochodzenie egzemplarza może być równie ważne jak sama dekoracja.

Sygnatura introligatora może potwierdzić autorstwo. Jednak brak podpisu nie oznacza automatycznie, że oprawa nie ma określonego autorstwa.

Pomocne mogą być:

• charakterystyczne narzędzia,

• sposób kompozycji,

• sposób złocenia,

• charakterystyczny ornament,

• materiały,

• analogiczne, podpisane realizacje,

• archiwalne fotografie i katalogi,

• dokumentacja proweniencji.

Szczególnie interesujące są oprawy z superekslibrisem, czyli oznaczeniem właściciela umieszczonym bezpośrednio na oprawie.

Herb, monogram czy symbol może prowadzić do konkretnej osoby, biblioteki lub kolekcji.

Proweniencja nie ma jednak uniwersalnego „mnożnika wartości”. Jej znaczenie zależy od tego, czy można ją wiarygodnie udokumentować i jak ważna jest dla historii konkretnego egzemplarza.

Oryginał czy rekonstrukcja?

Jednym z najczęstszych błędów jest traktowanie oprawy wyglądającej na starą jako dowodu jej wieku.

Wygląd nie wystarcza do datowania.

Współczesny introligator może bardzo wiernie odtworzyć dawną technikę, konstrukcję i ornament.

Możemy więc mieć:

1. oryginalną oprawę z epoki,

2. późniejszą oprawę wykonaną w stylu historycznym,

3. rekonstrukcję konkretnej dawnej oprawy,

4. współczesną oprawę inspirowaną historią,

5. współczesną oprawę całkowicie autorską.

Żadna z tych kategorii nie jest z definicji „lepsza”. Są po prostu różnymi rodzajami obiektów.

Dla kolekcjonera najważniejsza jest prawidłowa identyfikacja i uczciwy opis.

Konserwacja i pielęgnacja

Stara oprawa jest obiektem wrażliwym. Skóra, papier, kleje i elementy dekoracyjne starzeją się w różnym tempie.

Najważniejsze są:

• stabilne warunki przechowywania,

• unikanie nadmiernej wilgoci,

• unikanie bezpośredniego światła słonecznego,

• ograniczenie gwałtownych zmian temperatury i wilgotności,

• ostrożne obchodzenie się z książką,

• przechowywanie w odpowiedniej pozycji.

W przypadku wartościowych opraw nie należy samodzielnie stosować olejów, wosków, past czy innych preparatów bez konsultacji ze specjalistą. Substancja, która poprawia wygląd skóry w krótkim okresie, może w przyszłości powodować jej degradację lub utrudnić profesjonalną konserwację.

Konserwacja nie powinna mieć na celu „odmłodzenia” książki.

Jej podstawowym zadaniem jest zachowanie obiektu i ograniczenie dalszej degradacji przy możliwie małej ingerencji.

Rynek i ceny

Rynek opraw artystycznych nie posiada jednej uniwersalnej tabeli cen.

Cena konkretnego egzemplarza może zależeć od:

• wartości samej książki,

• rzadkości wydania,

• autora,

• stanu,

• datowania oprawy,

• autorstwa introligatora,

• jakości wykonania,

• proweniencji,

• kompletności,

• dokumentacji,

• atrakcyjności artystycznej.

Szczególnie istotne są wyniki aukcyjne dotyczące konkretnych, porównywalnych obiektów.

Nie należy jednak traktować pojedynczego wyniku aukcyjnego jako automatycznej wyceny każdego egzemplarza wykonane­go w podobnym stylu.

Warto również pamiętać, że cena osiągnięta na aukcji, cena ofertowa antykwariatu i cena prywatnej transakcji mogą znacząco się od siebie różnić.

Tabela porównawcza cen opraw według epoki

Poniższe przedziały mają charakter orientacyjny i nie stanowią cennika. Rynek opraw artystycznych jest niewielki i rozproszony, a ceny poszczególnych egzemplarzy zależą przede wszystkim od autorstwa oprawy, jej jakości, stanu zachowania, proweniencji oraz wartości samej książki. W przypadku wybitnych prac znanych introligatorów ceny mogą znacząco przekraczać podane poziomy.

* Podane kwoty należy traktować jako orientacyjne poziomy spotykane na rynku, a nie wycenę konkretnej oprawy. W przypadku egzemplarzy wyjątkowych ceny mogą być wielokrotnie wyższe. Z kolei stara lub bogato zdobiona oprawa bez ustalonego autorstwa i proweniencji może mieć wartość znacznie niższą od wskazanych poziomów.

Co naprawdę podnosi wartość oprawy?

Nie istnieje jeden element, który automatycznie przesądza o wysokiej wartości.

Największe znaczenie może mieć połączenie kilku cech:

wybitne autorstwo + dobra proweniencja + wysoka jakość wykonania + atrakcyjny projekt + dobry stan zachowania.

Ale także mniej efektowna oprawa może mieć dużą wartość naukową lub historyczną, jeśli dokumentuje konkretny warsztat albo ważny etap rozwoju introligatorstwa.

Dlatego warto zachować ostrożność wobec prostych rankingów:

złocenie nie zawsze jest lepsze od tłoczenia ślepego,
skóra kozia nie zawsze jest lepsza od cielęcej,
rozbudowana dekoracja nie zawsze jest lepsza od minimalistycznej,
a efektowna oprawa nie zawsze jest oprawą cenną.

Liczy się całość.

Werdykt

Oprawa artystyczna jest jednym z tych obszarów bibliofilstwa, w których książka może przekroczyć swoją podstawową funkcję.

Może być dokumentem epoki, świadectwem warsztatu, nośnikiem proweniencji, przykładem doskonałego rzemiosła albo samodzielnym dziełem artystycznym.

Najważniejsza zasada brzmi:

Nie każda piękna oprawa jest cenna, a nie każda cenna oprawa jest efektowna.

Warto nauczyć się rozróżniać oryginalną oprawę historyczną od późniejszej, rekonstrukcję od współczesnej interpretacji, a dekoracyjność od rzeczywistej wartości artystycznej.

Ale równie ważne jest dostrzeżenie, że historia oprawy nie kończy się na dawnych mistrzach.

Dzisiejszy introligator może tworzyć oprawy historyzujące, które są świadomą kontynuacją dawnych technik. Może też tworzyć projekty całkowicie współczesne, które za kilkadziesiąt lat będą dla przyszłych kolekcjonerów świadectwem naszego czasu.

Być może właśnie dlatego warto patrzeć na współczesne introligatorstwo nie tylko jako na usługę, lecz również jako na żywą dziedzinę rzemiosła artystycznego.

Mini-słowniczek

Bibliofilia – kolekcjonowanie książek ze względu na ich wartość historyczną, artystyczną, literacką, wydawniczą lub osobiste znaczenie.

Fleuryon / fleuron – pojedynczy ornament tłokowy wykorzystywany w dekoracji opraw.

Radełko – narzędzie pozwalające odcisnąć powtarzalny ornament na powierzchni oprawy.

Tłoczenie ślepe – dekoracja wykonana bez użycia złota lub innego materiału metalicznego.

Złocenie – dekorowanie oprawy przy użyciu złota lub materiału imitującego złoto, wykonywane różnymi technikami.

Superekslibris – oznaczenie właściciela kolekcji lub biblioteki umieszczone na oprawie.

Proweniencja – historia pochodzenia i kolejnych właścicieli egzemplarza.

Oprawa historyzująca – współczesna oprawa świadomie nawiązująca do dawnego stylu lub techniki.

Rekonstrukcja – próba odtworzenia wcześniejszego wyglądu lub konstrukcji konkretnej oprawy.

Oprawa autorska – indywidualna realizacja, w której projekt i wykonanie mają wyraźnie osobisty charakter artystyczny.

FAQ

Czy każda stara oprawa jest cenna?

Nie. Wiek jest tylko jednym z elementów oceny. Znaczenie mają również jakość wykonania, stan, technika, proweniencja i możliwość przypisania oprawy do konkretnego warsztatu.

Czy cenna książka musi mieć oryginalną oprawę?

Nie zawsze. Rzadka książka może zachować wysoką wartość również w późniejszej oprawie. Oryginalna oprawa może jednak stanowić dodatkowy, bardzo ważny element wartości egzemplarza.

Czy zwyczajna książka może być droga ze względu na oprawę?

Tak. Jeżeli została oprawiona przez znanego introligatora lub stanowi wybitny przykład sztuki introligatorskiej, to wartość oprawy może przewyższać wartość samego wydania.

Czy współczesna oprawa może mieć wartość kolekcjonerską?

Tak. Nie ma powodu, aby wartość artystyczna była zarezerwowana wyłącznie dla dzieł dawnych. Współczesna oprawa może być indywidualnym dziełem artystycznym, szczególnie jeśli jest dobrze zaprojektowana, wykonana wysokiej jakości technikami i posiada wyraźny charakter autora.

Czy oprawa historyzująca jest falsyfikatem?

Nie, jeżeli jej współczesne pochodzenie jest jasno określone. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy współczesna realizacja jest przedstawiana jako autentyczna oprawa historyczna.

Czy nowoczesna, awangardowa oprawa może być wartościowa?

Oczywiście. Wartość nie musi wynikać z podobieństwa do dawnych epok. Nowoczesna oprawa może być interesująca właśnie dlatego, że reprezentuje język artystyczny swojej epoki.

Czy podpis introligatora gwarantuje wysoką wartość?

Nie. Sygnatura jest bardzo ważną wskazówką, ale sama nie wystarcza. Liczą się również autentyczność podpisu, jakość oprawy, stan, proweniencja i znaczenie konkretnej realizacji.

Czy brak podpisu oznacza, że nie da się ustalić autora?

Nie. Czasami możliwe jest przypisanie oprawy na podstawie charakterystycznych narzędzi, ornamentyki, techniki, materiałów oraz porównania z innymi, podpisanymi realizacjami.

Czy można samemu wyczyścić starą skórzaną oprawę?

W przypadku wartościowej oprawy lepiej tego nie robić bez konsultacji ze specjalistą. Oleje, woski i preparaty do skóry mogą spowodować nieodwracalne zmiany.

Czy współczesna oprawa może za kilkadziesiąt lat stać się zabytkiem?

Może zyskać wartość historyczną i kolekcjonerską, ale nie oznacza to, że stanie się oprawą „z epoki”, którą pierwotnie naśladowała. Pozostanie współczesnym dziełem, które z czasem może stać się świadectwem sztuki introligatorskiej własnego czasu.

Czy warto oprawić książkę, która sama w sobie nie jest cenna?

Tak – jeśli ma dla właściciela znaczenie osobiste, estetyczne lub kolekcjonerskie. W takim przypadku nowa oprawa może nadać egzemplarzowi indywidualny charakter i zupełnie nową wartość emocjonalną oraz artystyczną.

Co jest ważniejsze: książka czy oprawa?

Nie ma jednej odpowiedzi.

Dla bibliografa najważniejsze może być wydanie i jego zawartość. Dla kolekcjonera sztuki introligatorskiej – autor oprawy i jej wykonanie. Dla historyka – proweniencja. Dla właściciela – osobista historia egzemplarza.

Najciekawsze książki są często tymi, w których wszystkie te elementy spotykają się w jednym obiekcie.

Autor: Paweł Kołata, Antykwariat Sobieski