Wiktor Feliks Szokalski i „Fantazyjne objawy zmysłowe” - między nauką, snem a narodzinami nowoczesnej psychologii

„Fantazyjne objawy zmysłowe” Wiktora Feliksa Szokalskiego to wyjątkowy XIX-wieczny traktat na pograniczu medycyny i psychologii, w którym sny, widzenia i halucynacje zostają poddane wczesnej analizie naukowej. Dwutomowe dzieło stanowi ważny etap w rozwoju badań nad percepcją i psychiką człowieka, wyprzedzając późniejsze koncepcje Freuda i psychoanalizy.

Wiktor Feliks Szokalski i „Fantazyjne objawy zmysłowe” – między nauką, snem a narodzinami nowoczesnej psychologii

Wśród dziewiętnastowiecznych poloników naukowych szczególne miejsce zajmuje dwutomowe dzieło Wiktora Feliksa Szokalskiego – Wiktor Feliks Szokalski – zatytułowane „Fantazyjne objawy zmysłowe. Sny, widma i przywidzenia / Senne marzenia” (Kraków 1861–1863). To książka, która wymyka się prostym kategoriom: jest jednocześnie traktatem medycznym, studium psychologicznym i próbą uchwycenia tego, co w ludzkim doświadczeniu najbardziej ulotne – granicy między percepcją a wyobraźnią.

Szokalski, jeden z pionierów polskiej okulistyki, nie ograniczał się do leczenia chorób oczu. Interesowało go samo widzenie – zarówno w sensie fizjologicznym, jak i psychicznym. W jego ujęciu halucynacje, sny i złudzenia nie były jedynie „błędami” umysłu, ale zjawiskami wymagającymi systematycznego badania. W tym sensie jego praca wyprzedzała swoją epokę, lokując się na pograniczu medycyny, fizjologii i rodzącej się psychologii eksperymentalnej.

_{Portret Wiktora Feliksa Szokalskiego.}

Co ciekawe, współcześni badacze historii nauki zwracają uwagę, że Szokalski należał do grona dziewiętnastowiecznych autorów próbujących opisać proces widzenia jako zjawisko nie tylko optyczne, ale także psychiczne i kulturowe. W artykule Damiana Włodzimierza Makucha „Fantazyjne objawy zmysłowe” Wiktora Feliksa Szokalskiego – projekt obserwatora z połowy XIX wieku autor pokazuje, że praca Szokalskiego wpisuje się w szerszą europejską debatę dotyczącą natury percepcji i nowoczesnego „obserwatora”.
Źródło:
RCIN – pełny tekst artykułu Damiana Włodzimierza Makucha

Szokalski i próba naukowego opisu snu

Fantazyjne objawy zmysłowe to jedno z najwcześniejszych w Europie Środkowej tak konsekwentnych opracowań dotyczących snów i halucynacji wzrokowych. Autor podejmuje próbę wyjaśnienia mechanizmów powstawania marzeń sennych, odwołując się do procesów fizjologicznych oraz pracy układu nerwowego.

Co istotne, Szokalski nie traktuje snu jako zjawiska czysto metafizycznego. Próbuje go „odczarować” – opisać językiem nauki. To właśnie ten kierunek myślenia sprawia, że jego dzieło bywa dziś zestawiane z późniejszymi koncepcjami psychologii głębi, choć sam Szokalski pozostaje zdecydowanie bliższy medycynie i fizjologii XIX wieku niż późniejszej psychoanalizie.

Dla osób zainteresowanych historią tej publikacji interesujące mogą być również cyfrowe wydania oryginału:
Fantazyjne objawy zmysłowe – Google Books
Fantazyjne objawy zmysłowe Tom I
Fantazyjne objawy zmysłowe Tom II

Freud i narodziny psychoanalizy

Kilka dekad później podobne pytania podejmie Sigmund Freud, którego prace zrewolucjonizują sposób myślenia o psychice człowieka.

W klasycznych tekstach Freuda – takich jak „Wstęp do psychoanalizy” Wstęp do psychoanalizy (wyd. 1935), „Wizerunek własny” Wizerunek własny czy „Psychopatologia życia codziennego” Psychopatologia życia codziennego – sen, pomyłka i nieświadome działania stają się kluczem do zrozumienia ludzkiej psychiki.

Freud pokazuje, że to, co pozornie przypadkowe (sny, przejęzyczenia, zapomnienia), może mieć głęboki sens psychologiczny. W tym kontekście Szokalski jawi się jako jeden z prekursorów myślenia, które później rozwinie psychoanaliza – choć oczywiście jego język i metoda pozostają osadzone w medycynie XIX wieku.

Warto przy tym pamiętać, że europejska nauka tamtej epoki funkcjonowała jeszcze na pograniczu medycyny, neurologii, filozofii i fascynacji zjawiskami trudnymi do wyjaśnienia — od somnambulizmu po magnetyzm i hipnozę. To właśnie ten intelektualny klimat sprawia dziś, że dzieła takie jak Fantazyjne objawy zmysłowe są tak interesującym świadectwem narodzin nowoczesnego myślenia o psychice.

_{Zygmunt Freud z cygarem na sławnym zdjęciu z początku lat 20. XX wieku.}

Polskie konteksty: Higier i rozwój wiedzy o psychice

Warto też wspomnieć o polskich próbach systematyzacji wiedzy psychologicznej i seksualnej z początku XX wieku. Szczególne miejsce zajmuje tu monumentalna publikacja Marcuse Higier – „Encyklopedia wiedzy seksualnej” (t. 1–4, 1937) Marcuse-Higier – Encyklopedia wiedzy seksualnej.

To dzieło, choć powstałe w innym kontekście niż prace Szokalskiego czy Freuda, pokazuje ten sam proces: stopniowe „naukowienie” obszarów ludzkiego doświadczenia, które wcześniej pozostawały w sferze tabu, filozofii lub spekulacji.

_{Źródło grafiki: Wikimedia Commons – Burning witches (Malleus Maleficarum illustration)}

Jednocześnie ten proces ma znacznie dłuższą historię. Już wcześniejsze starodruki medyczne pokazują, że próby wyjaśniania zjawisk psychicznych, emocjonalnych i „nienaturalnych” oscylowały między demonologią a medycyną. Przykładem może być monumentalne dzieło Johann Weyer Opera omnia (Amsterdam 1660), zawierające m.in. traktat De lamiis liber oraz teksty medyczno-filozoficzne.

Weyer, znany jako jeden z najważniejszych krytyków polowań na czarownice i autor De praestigiis daemonum, interpretował część zjawisk przypisywanych czarom nie jako ingerencję sił nadprzyrodzonych, lecz jako skutki zaburzeń psychicznych, melancholii i chorób umysłu. W tym sensie jego pisma bywają dziś odczytywane jako jeden z wczesnych etapów przechodzenia od demonologii do medycznego opisu ludzkiego zachowania.

Stare druki i fascynacja początkiem wiedzy

Dzieła takie jak Fantazyjne objawy zmysłowe są dziś nie tylko źródłem wiedzy historycznej, ale także wyjątkowymi obiektami kolekcjonerskimi. Stare druki medyczne i psychologiczne zajmują szczególne miejsce w świecie bibliofilskim – łączą wartość naukową z materialnym pięknem XIX-wiecznej książki.

O roli dawnych druków i ich znaczeniu dla historii medycyny można przeczytać także w kontekście innych poloników, np. w wpisie o dziele Herculis Saxoniae Medicinae z 1682 roku Herculis Saxoniae Medicinae 1682 – polonik Akademii Zamojskiej, który pokazuje, jak ważne były wczesne próby systematyzacji wiedzy medycznej w Polsce i Europie.

Jednocześnie ten proces ma znacznie dłuższą historię. Już wcześniejsze starodruki medyczne pokazują, że próby wyjaśniania zjawisk psychicznych, emocjonalnych i „nienaturalnych” oscylowały między demonologią a medycyną. Przykładem może być monumentalne dzieło Johann Weyer Opera omnia (Amsterdam 1660), zawierające m.in. traktat De lamiis liber oraz teksty medyczno-filozoficzne.

Weyer, znany jako jeden z najważniejszych krytyków polowań na czarownice i autor De praestigiis daemonum, interpretował część zjawisk przypisywanych czarom nie jako ingerencję sił nadprzyrodzonych, lecz jako skutki zaburzeń psychicznych, melancholii i chorób umysłu. W tym sensie jego pisma bywają dziś odczytywane jako jeden z wczesnych etapów przechodzenia od demonologii do medycznego opisu ludzkiego zachowania.

Książka jako obiekt kolekcjonerski i prezent

Zbieranie takich publikacji nie jest dziś wyłącznie domeną historyków medycyny czy psychologów. To także pasja kolekcjonerów pierwszych wydań, bibliofilów i osób zainteresowanych historią idei. Każda książka tego typu niesie ze sobą nie tylko treść, ale i materialną historię – oprawę, ślady użytkowania, proweniencję.

W tym sensie stary druk może być również wyjątkowym prezentem – przedmiotem, który łączy wartość intelektualną i emocjonalną. O znaczeniu książki jako daru i przedmiotu symbolicznego przeczytasz tutaj Książka na prezent – znaczenie i wybór.

Zamiast zakończenia

Fantazyjne objawy zmysłowe Szokalskiego to książka, która stoi na styku epok. Z jednej strony – zakorzeniona w XIX-wiecznej medycynie, z drugiej – zaskakująco bliska późniejszym teoriom Freuda i rozwojowi psychologii głębi.

Dla współczesnego czytelnika i kolekcjonera to nie tylko tekst naukowy, ale także świadectwo momentu, w którym nauka zaczęła na poważnie badać to, co najbardziej nieuchwytne: sny, widzenia i fantazje ludzkiego umysłu.

Źródła i literatura

1. Fantazyjne objawy zmysłowe – Google Books
2. Fantazyjne objawy zmysłowe Tom I – Google Play Books
3. Fantazyjne objawy zmysłowe Tom II – Google Play Books
4. Damian Włodzimierz Makuch — „Fantazyjne objawy zmysłowe” Wiktora Feliksa Szokalskiego – projekt obserwatora z połowy XIX wieku
5. CEJSH — artykuł o Szokalskim i nowoczesnym modelu percepcji
6. Jonathan Crary – Techniques of the Observer
7. Michel Foucault – Narodziny kliniki
8. Oliver Sacks – Halucynacje
9. Sigmund Freud – Wstęp do psychoanalizy (Polona)
10. Sigmund Freud – Psychopatologia życia codziennego