Pierwsze i drugie wydanie „Lalki” Bolesława Prusa to jedne z najważniejszych edycji tej powieści w historii polskiej książki. Czym różnią się oba wydania, jak rozpoznać pierwodruk i na co zwrócić uwagę, oceniając konkretny egzemplarz? Przyglądamy się także późniejszym, pięknie ilustrowanym wydaniom „Lalki”, które pokazują, jak na przestrzeni lat zmieniało się spojrzenie na tę niezwykłą powieść.

Jak rozpoznać pierwsze wydanie „Lalki” Bolesława Prusa? Przewodnik dla kolekcjonerów po różnicach między pierwodrukiem a drugim wydaniem

TL;DR Pierwodruk „Lalki” to trzy tomy wydane w 1890 roku nakładem Gebethnera i Wolffa, z drukiem W. L. Anczyca i Spółki w Krakowie. Drugie wydanie to dwa tomy z 1897 roku, nazywane wydaniem jubileuszowym. Najszybsze wyróżniki: liczba tomów, rok na stronie tytułowej, paginacja i frontyspis z portretem. Weryfikację potwierdzisz w Polonie oraz w katalogach Biblioteki Narodowej i NUKAT. Uważaj na oprawy współczesne, egzemplarze łączone i brakujące tomy. Każda ocena wartości jest tylko wstępna, bo bez oględzin nie ma pewności.

Masz w ręku egzemplarz „Lalki” i nie wiesz, czy to prawdziwy pierwodruk, czy późniejsze wydanie? To pytanie zadaje sobie wielu kolekcjonerów, zwłaszcza gdy książka trafia w ręce przypadkiem, po babci, na pchlim targu albo w zamkniętym pudle po przeprowadzce. Dobra wiadomość jest taka, że pierwsze wydanie „Lalki” ma kilka cech, które da się sprawdzić samodzielnie, bez specjalistycznego sprzętu. Wystarczy wiedzieć, na co patrzeć.

W tym przewodniku przejdziemy krok po kroku przez to, czym różni się pierwodruk z 1890 roku od drugiego wydania z 1897 roku. Pokażę Ci, jak wygląda strona tytułowa, jak policzyć tomy, jak porównać paginację i gdzie potwierdzić swoje ustalenia. Na końcu dowiesz się, kiedy warto oddać egzemplarz do oceny specjaliście, na przykład do Antykwarium Sobieskiego, które na co dzień zajmuje się pierwodrukami i wyceną starodruków.

Pierwsze wydanie „Lalki” w skrócie - co dokładnie trzymasz w ręku

Zacznijmy od podstaw. Pierwsze wydanie „Lalki” ukazało się w 1890 roku nakładem Gebethnera i Wolffa. Druk wykonała drukarnia W. L. Anczyca i Spółki w Krakowie. To trzy osobne tomy, w formacie około 18 cm, z frontyspisem, czyli kartą z portretem Bolesława Prusa umieszczoną naprzeciw strony tytułowej.

Paginacja pierwodruku wygląda tak:

• tom pierwszy: [4], 431, [1] stron,

• tom drugi: [4], 503, [2] stron,

• tom trzeci: [4], 439, [2] stron.

Te liczby są ważne, bo właśnie po nich najłatwiej odsiać pierwodruk od innych wydań. Warto je zapisać albo zapamiętać, zanim zaczniesz przeglądać swój egzemplarz.

I jeszcze jedna rzecz, która często myli początkujących. Pierwsze wydanie książkowe to nie to samo co druk odcinkowy. „Lalka” ukazywała się najpierw w odcinkach w „Kurierze Codziennym”, od 29 września 1887 roku do 24 maja 1889 roku. Dopiero później całość trafiła do księgarń jako trzytomowa książka. Jeśli więc ktoś pokazuje Ci wycinek z gazety i mówi, że to pierwodruk, to nie do końca tak. To pierwszy druk, ale nie pierwsze wydanie książkowe.

Krótko mówiąc: pierwodruk „Lalki” to wydanie pierwsze z 1890 roku, trzy tomy, Gebethner i Wolff, druk Anczyca w Krakowie. Zapamiętaj te trzy rzeczy, bo wrócą w każdej kolejnej sekcji.

PRUS- LALKA T. 1-3 [komplet], wyd.1 Warszawa 1890 Trzytomowy pierwodruk „Lalki” z 1890 r. (t. 2–3 z wydania pierwszego, t. 1 z 1923 r.) w luksusowej współczesnej oprawie pełnej skóry. Zobacz produkt →

Pierwodruk kontra drugie wydanie - najważniejsze różnice

Najszybszy sposób, żeby rozróżnić oba wydania, to spojrzeć na liczbę tomów i rok. Pierwodruk ma trzy tomy i rok 1890. Drugie wydanie ma dwa tomy i rok 1897. To dwa najprostsze testy, które możesz wykonać w kilka sekund.

Drugie wydanie z 1897 roku nazywane jest wydaniem jubileuszowym, bo zbiegło się z 25-leciem pracy twórczej Prusa. To właśnie wtedy powieść po raz pierwszy ukazała się w układzie dwutomowym. Poniżej znajdziesz pełne zestawienie.

Zwróć uwagę na format. Pierwodruk jest wyraźnie większy. Drugie wydanie jest mniejsze, poręczniejsze, bliższe dzisiejszemu kieszonkowemu formatowi. Jeśli więc trzymasz w ręku niewielką, grubą książkę w dwóch tomach, to niemal na pewno nie jest pierwodruk.

Oba wydania mają portret autora, ale w drugim bywa on brakujący, bo egzemplarze przez dziesięciolecia krążyły po domach i bibliotekach. Sam portret nie przesądza więc o niczym. Liczy się całość: liczba tomów, rok, format i paginacja razem.

Warto też wiedzieć, że między wydaniami zmieniał się sam tekst. W wydaniu dwutomowym z 1897 roku pojawiły się zmiany ortograficzne i fleksyjne, a także inne podejście do fragmentów, które wcześniej podlegały ingerencjom cenzury. Dla kolekcjonera najważniejsza jest jednak warstwa bibliograficzna, bo to ona pozwala ustalić, z czym dokładnie masz do czynienia.

PRUS- LALKA wyd. 1897 t. 1-2 [komplet w 2 wol.] półskórek Wydanie jubileuszowe z 1897 r. — drugie wydanie książkowe w układzie dwutomowym, w półskórkowej oprawie. Zobacz produkt →

Cechy rozpoznawcze pierwodruku - checklista krok po kroku

Teraz przejdźmy do praktyki. Usiądź z egzemplarzem przy stole i przejdź przez poniższą listę po kolei. Każdy punkt to jeden konkretny test.

Checklista kolekcjonera:

1. Strona tytułowa. Sprawdź rok. Powinien być 1890. Upewnij się, że nie ma informacji typu „wydanie drugie” ani „wydanie jubileuszowe”. Nazwa wydawcy to Gebethner i Wolff.

2. Liczba tomów. Policz. Pierwodruk to trzy tomy. Jeśli masz dwa, to nie jest pierwsze wydanie.

3. Paginacja. Otwórz ostatnie strony każdego tomu i porównaj liczbę stron z wartościami 431, 503 i 439. To bardzo skuteczny test, bo trudno go podrobić.

4. Frontyspis. Sprawdź, czy naprzeciw strony tytułowej znajduje się portret Prusa. W pierwodruku powinien być obecny.

Fot.: Frontispis wyd.2.

5. Format. Zmierz książkę. Około 18 cm wysokości to dobry znak. Wyraźnie mniejszy format sugeruje inne wydanie.

6. Oprawa. Obejrzyj grzbiet, okładzinę i wyklejkę. Zastanów się, czy oprawa wygląda na wiek XIX, czy na współczesną.

Na co uważać:

• Oprawa wydawnicza kontra współczesna introligatorska. Wiele egzemplarzy na rynku ma nowe oprawy skórzane, wykonane współcześnie. To nie jest oprawa wydawnicza, choć bywa piękna. Nie dyskwalifikuje książki, ale zmienia jej charakter i wartość kolekcjonerską.

• Egzemplarze łączone. Zdarza się, że ktoś łączy tom z pierwszego wydania z tomem z innego wydania, żeby uzyskać „komplet”. Sprawdź, czy wszystkie tomy mają ten sam rok i ten sam układ typograficzny.

• Brakujące tomy. Komplet to trzy tomy. Jeśli brakuje jednego, egzemplarz nadal ma wartość, ale inną. Nie traktuj go jak pełnego zestawu.

Jeśli któryś punkt się nie zgadza, nie panikuj. To nie znaczy od razu, że masz podróbkę. Znaczy tylko, że trzeba sprawdzić więcej szczegółów i najlepiej skonsultować się ze specjalistą.

Gdzie zweryfikować autentyczność i wydanie

Samodzielna identyfikacja to dobry start, ale warto ją potwierdzić w źródłach. Na szczęście masz do dyspozycji kilka sprawdzonych miejsc.

Pierwsze i najwygodniejsze to Polona, czyli cyfrowa biblioteka narodowa. Znajdziesz tam skany trzech tomów pierwodruku z 1890 roku. Możesz otworzyć skan i porównać go ze swoim egzemplarzem strona po stronie. To najlepszy sposób, żeby sprawdzić układ strony tytułowej, paginację i wygląd frontyspisu.

Drugie miejsce to katalogi Biblioteki Narodowej oraz NUKAT. To ogólnopolskie bazy, w których opisane są egzemplarze z wielu bibliotek. Wpiszesz tytuł, autora i rok, a system pokaże Ci szczegółowy opis bibliograficzny. Jeśli Twój egzemplarz się z nim zgadza, jesteś na dobrej drodze.

Trzecie miejsce to WorldCat i ESTER. To katalogi międzynarodowe i historyczne, przydatne zwłaszcza wtedy, gdy chcesz sprawdzić, jak wydanie opisują zagraniczne biblioteki.

Jak to zrobić w praktyce? Najprościej tak:

1. Wejdź do Polony i znajdź skan tomu pierwszego z 1890 roku.

2. Otwórz stronę tytułową i porównaj ją ze swoją.

3. Sprawdź paginację na końcu tomu.

4. Powtórz to samo dla pozostałych tomów.

5. Jeśli coś się nie zgadza, zapisz różnicę i pokaż ją specjaliście.

I ważna uwaga. Część danych o pierwodruku nie jest potwierdzona w dostępnych źródłach. Nie wiemy na pewno, jaki był nakład, jaka była cena pierwszego wydania, czy istniała errata ani jakie znaki wodne występowały w papierze. Jeśli ktoś podaje Ci takie informacje z pewnością siebie, warto zachować ostrożność. Nie zgaduj i nie opieraj się na niesprawdzonych danych.

Ile może być wart pierwodruk „Lalki” i od czego to zależy

Przejdźmy do pytania, które interesuje chyba każdego kolekcjonera: ile właściwie może być wart pierwodruk „Lalki”?

W przypadku książek tej rangi nie ma jednej uniwersalnej ceny. Na wartość konkretnego egzemplarza wpływa wiele czynników: przede wszystkim kompletność, stan zachowania, rodzaj oprawy, zachowana oprawa wydawnicza, a także proweniencja, czyli historia własności książki.

Znaczenie ma również to, czy mamy do czynienia z kompletem trzech tomów, czy z pojedynczym woluminem. Dla kolekcjonera kompletne wydanie jest oczywiście szczególnie interesujące, ale także pojedyncze tomy mogą mieć wartość, zwłaszcza jeśli są dobrze zachowane lub mają interesującą oprawę czy proweniencję.

Nie bez znaczenia pozostaje oprawa. W przypadku „Lalki” można spotkać zarówno egzemplarze zachowane w dawnych oprawach wydawniczych, jak i późniejsze oprawy introligatorskie, w tym efektowne oprawy skórzane. Nie zawsze jednak droższa czy bardziej dekoracyjna oprawa oznacza automatycznie wyższą wartość książki. Dla części kolekcjonerów szczególnie istotne będzie zachowanie oryginalnej oprawy, dla innych atrakcyjna, historyczna lub artystyczna oprawa może stanowić dodatkowy atut.

Warto też pamiętać, że rynek książki dawnej jest rynkiem niewielkim i specjalistycznym. Ceny rzadkich egzemplarzy potrafią się znacząco różnić, a na ich poziom wpływa nie tylko stan książki, ale również aktualna podaż, zainteresowanie kolekcjonerów oraz indywidualne cechy danego egzemplarza. Dlatego pojedyncza oferta czy cena widoczna w internecie nie powinna być traktowana jako uniwersalny cennik.

Dotyczy to również późniejszych wydań „Lalki”. Drugie wydanie, a także interesujące edycje z ilustracjami znakomitych polskich artystów, mogą stanowić wartościowe obiekty kolekcjonerskie, jednak każdy taki przypadek wymaga osobnej oceny. Rok wydania, kompletność, stan, oprawa, ilustracje i proweniencja mogą istotnie zmienić wartość egzemplarza.

Dlatego przy „Lalce” warto przede wszystkim patrzeć na konkretną książkę, a nie tylko na rok wydania. Dwa egzemplarze tego samego wydania mogą przedstawiać zupełnie inną wartość kolekcjonerską.

Jeżeli więc posiadasz „Lalkę” z 1890 roku i chcesz wiedzieć, ile może być rzeczywiście warta, najlepiej skonsultować ją z antykwariuszem lub rzeczoznawcą specjalizującym się w książce dawnej. Dopiero oględziny egzemplarza pozwalają uwzględnić wszystkie elementy, które decydują o jego wartości.

W przypadku rzadkich książek najważniejsze jest bowiem nie tyle znalezienie jednej „ceny z internetu”, ile właściwe rozpoznanie konkretnego egzemplarza i jego miejsca na rynku kolekcjonerskim.

PRUS- LALKA wyd. 1897 t. 1-2 [komplet w 2 wol.] Dwutomowe wydanie jubileuszowe z 1897 r. z portretem autora, w efektownej współczesnej oprawie skórzanej. 7 999,00 zł  •  Zobacz produkt →

Kiedy zgłosić się do antykwariusza

Są sytuacje, w których samodzielna identyfikacja nie wystarczy i naprawdę warto porozmawiać ze specjalistą. Oto kilka z nich:

• oprawa jest niepewna i nie wiesz, czy jest oryginalna, czy współczesna,

• brakuje jednego z tomów i chcesz wiedzieć, ile taki egzemplarz jest wart,

• masz podejrzenie, że to reprint albo wznowienie,

• chcesz sprzedać książkę i potrzebujesz rzetelnej wyceny,

• oprawa wymaga konserwacji albo renowacji.

W takich przypadkach dobrze jest zgłosić się do miejsca, które na co dzień pracuje z pierwodrukami i oprawami. Antykwariat Sobieski zajmuje się identyfikacją, wyceną oraz obrotem rzadkimi drukami, w tym pierwodrukami i książkami XIX i XX wieku. Egzemplarze są tam porównywane z rynkiem aukcyjnym oraz z katalogami bibliotecznymi i cyfrowymi, takimi jak Polona, Biblioteka Narodowa czy NUKAT. To pozwala precyzyjnie ustalić, z jakim wydaniem masz do czynienia.

Antykwariat Sobieski oferuje też usługi introligatorskie. Jeśli Twój egzemplarz ma zniszczoną oprawę, można ją odnowić albo wykonać nową, na przykład w skórze naturalnej, z zachowaniem tradycyjnych technik rzemieślniczych. To ważne, bo dobrze wykonana oprawa potrafi zabezpieczyć książkę na kolejne dziesięciolecia i przygotować ją do ekspozycji.

Pamiętaj tylko o jednym. Wstępna ocena na podstawie opisu i zdjęć to jedno, a wiążąca wycena to drugie. Bez oględzin nikt uczciwy nie da Ci gwarancji co do autentyczności ani wartości.

Najczęstsze pułapki kolekcjonera

Na koniec kilka rzeczy, na które warto uważać. To błędy, które zdarzają się nawet doświadczonym zbieraczom.

Czerwone flagi:

• Reprinty i wznowienia. Współczesne dodruki bywają łudząco podobne do oryginału. Sprawdź papier, druk i rok wydania.

• Egzemplarze łączone. Tomy z różnych wydań sprzedawane jako komplet. Zawsze porównuj rok i układ typograficzny wszystkich tomów.

• Brakujące tomy. Ktoś sprzedaje „pierwodruk” w jednym tomie. To nie komplet, choć może być cennym fragmentem.

• Oprawy współczesne jako „oryginalne”. Nowa oprawa skórzana to nie oprawa wydawnicza. Nie daj się przekonać, że jest inaczej.

• Poleganie tylko na zdjęciu okładki. Okładka mówi niewiele. Liczy się strona tytułowa, paginacja i wnętrze.

Jeśli coś wzbudza Twoją wątpliwość, wróć do katalogów. Polona, Biblioteka Narodowa i NUKAT to Twoi najlepsi sojusznicy. A gdy nadal nie masz pewności, oddaj egzemplarz do oceny specjaliście.

Podsumowanie - jak w pięciu krokach potwierdzić pierwodruk

Zbierzmy wszystko w jedną krótką procedurę. Oto pięć kroków, które możesz wykonać samodzielnie.

1. Policz tomy. Trzy tomy to pierwodruk. Dwa to drugie wydanie.

2. Sprawdź rok na stronie tytułowej. 1890 to pierwsze wydanie. 1897 to wydanie jubileuszowe.

3. Porównaj paginację. 431, 503 i 439 stron to wartości pierwodruku.

4. Obejrzyj frontyspis i oprawę. Portret Prusa i oprawa z epoki to dobre znaki.

5. Zweryfikuj w Polonie i katalogach. Porównaj swój egzemplarz ze skanem i opisem bibliograficznym.

Jeśli po tych pięciu krokach nadal masz wątpliwości, nie zgaduj. Oddaj egzemplarz do oceny specjaliście, na przykład do Antykwarium Sobieskiego, gdzie pierwodruki i oprawy to codzienna praca.

Najczęściej zadawane pytania

Ile tomów miało pierwsze wydanie „Lalki”? Trzy tomy. Pierwodruk ukazał się w 1890 roku nakładem Gebethnera i Wolffa, z drukiem W. L. Anczyca i Spółki w Krakowie.

Kiedy ukazało się drugie wydanie „Lalki”? W 1897 roku. To wydanie jubileuszowe, związane z 25-leciem pracy twórczej Prusa. Po raz pierwszy miało układ dwutomowy.

Ile kosztuje pierwodruk „Lalki”? To jedno z tych pytań, na które trudno odpowiedzieć jedną kwotą. Pierwodruk „Lalki” jest dziś poszukiwaną książką kolekcjonerską, a ceny poszczególnych egzemplarzy mogą się znacząco różnić. Wpływają na nie przede wszystkim kompletność, stan zachowania, rodzaj i jakość oprawy, a także proweniencja konkretnego egzemplarza.

Warto więc śledzić aktualne oferty antykwaryczne i aukcyjne, ale nie traktować pojedynczej ceny jako uniwersalnego wyznacznika wartości. W przypadku rzadkich książek istotne znaczenie ma bowiem konkretny egzemplarz i jego stan.

Jeżeli chcesz poznać wartość posiadanej „Lalki”, najlepiej skonsultować ją z profesjonalnym antykwariuszem lub rzeczoznawcą. Oględziny książki pozwalają ocenić wszystkie cechy, które mogą mieć wpływ na jej wartość kolekcjonerską.

Gdzie sprawdzić, czy mój egzemplarz to pierwodruk? Najlepiej w Polonie, gdzie dostępne są skany trzech tomów z 1890 roku. Pomocne będą też katalogi Biblioteki Narodowej, NUKAT, WorldCat i ESTER.

Co zrobić dalej

Masz już narzędzia, żeby samodzielnie przeprowadzić wstępną identyfikację. Sprawdź tomy, rok, paginację i frontyspis, a potem porównaj wszystko ze skanem w Polonie. Jeśli wynik Cię zaskoczy albo pojawią się wątpliwości, nie zostawiaj tego bez odpowiedzi.

Antykwariat Sobieski pomoże Ci w identyfikacji, wycenie i skupie egzemplarza, a jeśli oprawa wymaga pracy, zaproponuje odpowiednie rozwiązanie introligatorskie. Wystarczy opisać książkę i dołączyć zdjęcia, żeby otrzymać wstępną ocenę. A gdy egzemplarz trafi już do rąk specjalisty, będziesz wiedzieć dokładnie, co masz i ile to jest warte.

„Lalka” nie tylko w pierwodruku

Dla kolekcjonera interesujące mogą być również późniejsze wydania „Lalki”, w których powieść otrzymała oprawę artystyczną wybitnych polskich ilustratorów. Szczególnie warte uwagi są edycje z ilustracjami Franciszka Kostrzewskiego i Antoniego Uniechowskiego. Osobnym, interesującym obiektem kolekcjonerskim pozostaje także wydana w 1956 roku teka „18 ilustracji do »Lalki«” Władysława Daszewskiego, zawierająca osiemnaście luźnych plansz. Każde z takich wydań należy jednak oceniać indywidualnie – znaczenie mają nie tylko nazwisko ilustratora, lecz także rok i charakter wydania, kompletność, oprawa oraz stan zachowania.

Ilustracja: Antoni Uniechwowski, "Lalka", Warszawa 1969/ 1972, PIW, Układ graficzny Ewy Frysztak

Ilustracja: Franciszek Kostrzewski, "Lalka", Warszawa 1956, PIW.

Ilustracja: Antoni Uniechwowski, "Lalka", Warszawa 1969/ 1972, PIW, Układ graficzny Ewy Frysztak

Ilustracja: Antoni Uniechwowski, "Lalka", Warszawa 1969/ 1972, PIW, Układ graficzny Ewy Frysztak

Ilustracja: Franciszek Kostrzewski, "Lalka", Warszawa 1956, PIW.

„Lalka” żyje zresztą nie tylko na kartach kolejnych wydań. Dzięki kolejnym ekranizacjom, a szczególnie popularności filmowej adaptacji, historia Wokulskiego, Izabeli Łęckiej i Rzeckiego od pokoleń trafia do nowych odbiorców. I być może właśnie dlatego kolejne, nawet bardzo różne wydania tej powieści wciąż znajdują swoje miejsce w bibliotekach i kolekcjach.

Autor: Paweł Kołata, Antykwariat Sobieski