Dwa lata przed pierwszym książkowym wydaniem „Quo vadis?” Sienkiewicz opublikował w tomie XX swoich „Pism” nowelę „Pójdźmy za Nim!”. Oba utwory łączy świat antyczny, początki chrześcijaństwa i motyw duchowej przemiany. Przyglądamy się pierwszym wydaniom obu tekstów i sprawdzamy, dlaczego „Pójdźmy za Nim!” można uznać za literackie preludium do „Quo vadis?”.

Pierwsze wydanie książkowe „Quo vadis?” i jego literackie preludium

Henryk Sienkiewicz – „Quo vadis. Powieść z czasów Nerona”. Warszawa, Gebethner i Wolff, 1896.

Pierwsze samoistne wydanie książkowe jednej z najbardziej znanych polskich powieści. Wydane w trzech tomach „Quo vadis?” ukazało się nakładem Gebethnera i Wolffa w 1896 roku, już po wcześniejszym drukowaniu powieści w odcinkach. Biblioteka Narodowa określa rok 1896 jako moment pierwszego opublikowania „Quo vadis?” drukiem przez Gebethnera i Wolffa.

Powieść powstawała w latach 1894–1896. Jej publikacja prasowa rozpoczęła się w 1895 roku, natomiast rok później całość ukazała się po raz pierwszy jako samodzielna publikacja książkowa. Pierwsze wydanie obejmuje trzy tomy: 309, 253 i 345 stron.

Dla kolekcjonera szczególnie interesujący jest jednak fakt, że kilka lat wcześniej Sienkiewicz podejmował już tematykę, która w „Quo vadis?” zostanie rozwinięta na znacznie większą skalę.

„Pójdźmy za Nim!” – literackie preludium

W 1894 roku Gebethner i Wolff wydał tom XX „Pism Henryka Sienkiewicza”. Znalazło się w nim osiem utworów, w tym „Pójdźmy za Nim!”. Co istotne, właśnie to wydanie stanowi pierwsze wydanie książkowe tego utworu. Sam tekst został wcześniej opublikowany w 1893 roku na łamach „Tygodnika Ilustrowanego”.

Tom XX zawiera:

• „Wyrok Zeusa. Bajka grecka”

• „Z wrażeń włoskich. Nervi”

• „Organista z Ponikły”

• „U źródła”

• „Lux in tenebris lucet”

• „Bądź błogosławiona! Legenda indyjska”

• „Pójdźmy za Nim!”

• „Listy o Zoli („Le docteur Pascal”)”.

„Pójdźmy za Nim!” jest szczególnie interesujące w kontekście późniejszego „Quo vadis?”. Akcja noweli rozgrywa się w czasach Chrystusa. Jej bohaterami są rzymski patrycjusz Kajusz Septymiusz Cinna oraz Antea, a jednym z najważniejszych elementów utworu jest przemiana Antei pod wpływem spotkania z nauką Chrystusa.

Nie jest to oczywiście wcześniejsza wersja fabuły „Quo vadis?”. Oba utwory dzieli inna konstrukcja, inna historia i inna skala narracji. Łączy je jednak istotny zespół motywów: antyczny świat, początki chrześcijaństwa, zetknięcie kultury pogańskiej z nową religią oraz duchowa przemiana człowieka.

Właśnie dlatego „Pójdźmy za Nim!” można określić jako literackie preludium do „Quo vadis?”. Nie jest to pierwowzór powieści w sensie fabularnym, lecz wcześniejszy utwór, w którym Sienkiewicz podejmuje tematykę, która dwa lata później stanie się podstawą jego wielkiej powieści historycznej.

Co ciekawe, już niedługo po ukazaniu się „Quo vadis?” zwracano uwagę na ten związek. W opracowaniu opublikowanym w „Bibliotece Warszawskiej” w 1897 roku „Pójdźmy za Nim” zostało określone jako swego rodzaju wstęp do późniejszego „Quo vadis”.

Od „Pójdźmy za Nim!” do „Quo vadis?”

Chronologia tych dwóch książek jest niezwykle wymowna:

1893 – „Pójdźmy za Nim!” ukazuje się po raz pierwszy w „Tygodniku Ilustrowanym”.

1894 – nowela po raz pierwszy zostaje wydana w formie książkowej, w XX tomie „Pism Henryka Sienkiewicza” Gebethnera i Wolffa.

1895–1896 – „Quo vadis?” ukazuje się w odcinkach w prasie.

1896 – Gebethner i Wolff publikuje pierwsze samoistne wydanie książkowe „Quo vadis?” w trzech tomach.

Z perspektywy historii literatury zestawienie tych dwóch wydań jest więc wyjątkowo ciekawe. Tom XX „Pism” pokazuje wcześniejszy etap zainteresowania Sienkiewicza tematyką antyku i chrześcijaństwa, natomiast pierwsze wydanie „Quo vadis?” pokazuje pełne rozwinięcie tych zainteresowań w formie wielkiej powieści historycznej.

„Pójdźmy za Nim!” jest opowieścią kameralną, skupioną przede wszystkim na losach kilku bohaterów i ich wewnętrznej przemianie. W „Quo vadis?” Sienkiewicz rozszerzył tę tematykę do monumentalnej panoramy Rzymu Nerona, zestawiając świat pogański z rodzącym się chrześcijaństwem i wprowadzając znacznie szerszą galerię postaci.

Dlatego obok pierwszego samoistnego wydania książkowego „Quo vadis?” z 1896 roku warto zwrócić uwagę również na wcześniejszy, pierwszy książkowy druk „Pójdźmy za Nim!” z 1894 roku.

Dla kolekcjonera są to dwie książki, które pozwalają spojrzeć na Sienkiewicza nie tylko przez pryzmat jego najsłynniejszej powieści, lecz także przez wcześniejszy etap kształtowania się tematów i motywów, które znalazły w niej swoje pełne rozwinięcie.

Egzemplarz z kolekcji Antykwariatu Sobieski

SIENKIEWICZ Henryk (1846–1916), Pisma Henryka Sienkiewicza, t. XX. Warszawa, nakład Gebethnera i Wolffa, 1894.

Pierwsze wydanie książkowe „Pójdźmy za Nim!”, w oprawie płóciennej ze złoceniami na licu i grzbiecie, z nalepką księgarską R. Schatke – księgarni w Łodzi.

Stan: DB+, z drobnymi przetarciami narożników i grzbietu oraz pieczęciami własnościowymi.

Obok niego prezentujemy pierwsze samoistne wydanie książkowe „Quo vadis?” z 1896 roku – trzytomowy komplet, który otwiera książkową historię jednej z najbardziej znanych polskich powieści.

Autor: Paweł Kołata, Antykwariat Sobieski