Słonie, goryle, lasy Ituri, wulkany Kivu i trofea z wypraw sprzed niemal stu lat. Poznaj historię księcia Leona Sapiehy – podróżnika, myśliwego i autora niezwykłych relacji z Afryki.

Leon Sapieha. Afryka, wielkie polowania i historia niezwykłej wyprawy.

Kiedy otwieramy „Lasy Ituri” Leona Sapiehy, trudno nie zwrócić uwagi na coś więcej niż samą opowieść o polowaniu. Są tu mapy, setki fotografii, opisy ludzi i miejsc, szczegóły dotyczące organizacji wyprawy, tropienia zwierząt, przepraw i obozowania. Widać, że autor nie chciał jedynie opowiedzieć, co upolował.

Chciał zachować całą wyprawę.

I chyba właśnie dlatego książki Sapiehy są dziś ciekawsze niż zwykłe wspomnienia z safari.

Kim był Leon Sapieha?

Leon Aleksander Adam książę Sapieha (1883–1944) należał do jednej z najbardziej znanych polskich rodzin arystokratycznych. Był właścicielem rozległych dóbr ziemskich, człowiekiem związanym z tradycją ziemiańską, ale też wojskowym, podróżnikiem i myśliwym.

Podczas I wojny światowej służył w armii austro-węgierskiej – najpierw jako kawalerzysta, później jako pilot. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wrócił do gospodarowania majątkiem i działalności publicznej.

_{Fot.: Leon Sapieha – książę. Fotografia pozowana, fotografia czarno-biała, datowana na lata 1920–1934. Zdjęcie zostało opublikowane w tygodniku „Światowid”, nr 501/12 z 17 marca 1934 r. Autor fotografii nie został ustalony; materiał dokumentował Tadeusz Łuniewski. Fotografia znajduje się w zbiorach Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 3/1/0/6/2180.}

Afryka pojawiła się w jego życiu w sposób charakterystyczny dla epoki. Nie jako zorganizowana wycieczka, ale jako przedsięwzięcie wymagające przygotowania, pieniędzy, pozwoleń, sprzętu, przewodników i ludzi zdolnych poruszać się w terenie, którego europejski podróżnik często po prostu nie znał.

Sapieha pojechał tam jako człowiek z określonego świata – ziemianin, myśliwy i kolekcjoner. Ale wrócił również jako dokumentalista.

Pierwsza wyprawa

W 1926 roku Sapieha wraz z żoną Katarzyną z Potockich wyruszył do Afryki. Przez Kongo dotarł do Stanleyville, a stamtąd rozpoczęła się wyprawa w kierunku lasów Ituri.

To właśnie ten etap opisują „Lasy Ituri. Wspomnienia z podróży”, wydane w Krakowie w 1928 roku.

Sapieha otrzymał zgodę na odstrzał ośmiu słoni oraz jednego okapi. Ostatecznie pozyskał osiem słoni. Jednego z nich wyróżniały kły ważące niemal 80 kilogramów. Nie chodziło jednak wyłącznie o liczbę zdobytych trofeów.

Podczas wyprawy Sapieha fotografował i filmował. W jednej z relacji wspomina nawet o chłopcach niosących potrzebny sprzęt kinematograficzny. Wyprawa miała więc własną dokumentację wizualną jeszcze zanim powstała książka.

To istotne, bo dzięki temu „Lasy Ituri” są czymś więcej niż pamiętnikiem myśliwego. To zapis ekspedycji.

Myśliwy, który patrzył

Sposób, w jaki Sapieha opisuje polowanie, dużo mówi o kulturze łowieckiej tamtego czasu.

W jego relacjach pojawia się tropienie, ocena zwierzęcia, wybór odpowiedniej sztuki, oczekiwanie na właściwy moment i – bardzo często – dokładne opisanie tego, co wydarzyło się później.

Sapieha zwracał uwagę na trofeum. Opisywał wielkość rogów, kłów czy skóry. Ale jednocześnie interesowało go samo zwierzę.

W jednej z relacji wspomina sytuację, w której obserwowane zwierzę nie przedstawiało dla niego odpowiedniej wartości jako trofeum. Zamiast strzelać, fotografował.

To ciekawy szczegół, bo pokazuje, że aparat fotograficzny był dla niego równie ważnym narzędziem wyprawy jak broń.

Podczas polowania na bawoła opisuje nawet sposób podejścia do stada, kolejne strzały i tropienie rannego zwierzęcia. Ostatecznie zdobył sztukę, której rogi miały 111 cm rozpiętości. Część pozyskanych przez niego bawołów przekazał muzeum uniwersyteckiemu w Warszawie.

Dziś takie relacje czytamy oczywiście inaczej niż czytali je odbiorcy w latach 20. i 30. XX wieku. Historia łowiectwa jest jednak również historią swojej epoki. Książki Sapiehy pozwalają zobaczyć, jak wyglądała wielka wyprawa myśliwska w Afryce przed niemal stu laty – zanim zmieniły się przepisy, granice, sposób podróżowania i samo podejście do ochrony dzikiej przyrody.

Słoń, bawół, goryl

W „Lasach Ituri” główną rolę odgrywają las równikowy i słonie.

W „Wulkanach Kivu”, wydanych w 1934 roku, sceneria zmienia się całkowicie. Pojawiają się wysokie góry, wulkany, jeziora i lasy porastające stoki Virungi.

Sapieha opisuje m.in. obozowisko na wysokości około 3200 metrów. W nocy temperatura spadała do zera. Dalej były już wulkany, chmury, para, pola solfatarowe i trudne podejścia.

A potem goryle.

Wyprawa w ich poszukiwaniu trwała dwa dni. Sapieha wraz z żoną i miejscowymi przewodnikami przedzierał się przez las. Ostatecznie udało się odnaleźć stado liczące jedenaście osobników.

Czytając ten fragment dzisiaj, warto zwrócić uwagę na coś jeszcze: Sapieha bardzo dużo miejsca poświęca samemu dojściu do zwierząt. Opisuje teren, wysokość, pogodę, roślinność i zachowanie przewodników.

Dzięki temu mamy nie tylko historię polowania, ale właściwie dziennik ekspedycji.

Afryka nie kończyła się na safari

Ciekawy jest również późniejszy związek Sapiehy z Kivu.

W 1930 roku uzyskał zgodę na założenie plantacji. W Negesho nad jeziorem Mokoto zakupił 500 hektarów ziemi i rozpoczął próby uprawy kawy oraz herbaty. Planował również budowę domu i próbował hodować europejskie warzywa.

To pokazuje, że jego zainteresowanie Afryką nie ograniczało się do jednej wyprawy myśliwskiej.

Była to próba wejścia w zupełnie inny sposób w życie tego kontynentu – jako podróżnika, gospodarza i inwestora.

W kolejnych latach Sapiehowie podróżowali również po innych częściach Afryki oraz po Turcji i Afryce Północnej.

Trofea, które przetrwały wyprawę

W przypadku Sapiehy mamy rzadką sytuację, w której książki można połączyć z zachowanymi materialnymi śladami jego wypraw.

Jednym z nich była skóra lamparta z wyprawy myśliwskiej do Afryki w 1927 roku. Przedmiot ten zachował się i trafił później na rynek aukcyjny jako trofeum przypisywane Sapieże. W katalogu aukcyjnym odnotowano również jego wcześniejszy pobyt w depozycie muzealnym.

To bardzo ciekawy kontekst dla „Lasów Ituri”.

Mamy bowiem trzy różne rodzaje pamiątek po tej samej kulturze wypraw:

książkę – fotografie – trofeum.

Każda z nich opowiada tę historię trochę inaczej.

Książka mówi, gdzie Sapieha był i co widział. Fotografie pokazują ludzi, zwierzęta i krajobraz. Trofeum jest natomiast

fizycznym śladem konkretnego polowania.

Co właściwie kolekcjonujemy?

I tutaj zaczyna się ciekawsza część dla kolekcjonera.

Książki Sapiehy mogą zainteresować kilka różnych grup.

Dla kolekcjonera literatury podróżniczej są relacją z wyprawy do Afryki Wschodniej i Równikowej.

Dla miłośnika historii Afryki są dokumentem konkretnego okresu kolonialnego i sposobu, w jaki europejski podróżnik opisywał odwiedzane regiony.

Dla kolekcjonera literatury łowieckiej są świadectwem przedwojennej kultury wielkich polowań, z opisami tropienia słoni, bawołów i goryli.

Dla przyrodnika i kolekcjonera książek o faunie istotne są natomiast same obserwacje zwierząt, fotografie oraz opisy ich środowiska.

I wreszcie jest jeszcze kolekcjoner historii wielkich wypraw – dla którego równie ważne jak samo polowanie są mapy, trasa ekspedycji, sprzęt, organizacja wyprawy, miejscowi przewodnicy i dokumentacja fotograficzna.

Właśnie dlatego Sapieha jest ciekawy.

Nie trzeba być wyłącznie miłośnikiem myślistwa, żeby zainteresować się jego książkami. Nie trzeba też kolekcjonować literatury podróżniczej. Te dwa tomy spotykają się na kilku obszarach kolekcjonerstwa jednocześnie.

Dwie książki i ślad po jednej epoce

„Lasy Ituri” i „Wulkany Kivu” ukazały się osobno – pierwszy tom w 1928 roku, drugi w 1934. Na rynku aukcyjnym oba tytuły pojawiają się również osobno; były notowane m.in. przez Rara Avis.

Tym ciekawszy jest komplet obu tomów.

Nie dlatego, że są po prostu „stare” czy „rzadkie”, ale dlatego, że razem pozwalają przejść przez dwa najważniejsze etapy afrykańskich doświadczeń Sapiehy: Ituri i Kivu, słonie i goryle, las równikowy i wulkaniczne góry.

A przede wszystkim pokazują sposób myślenia człowieka swojej epoki.

Sapieha wyruszał z bronią, ale zabierał też aparat fotograficzny. Wracał z trofeami, ale również z materiałem do książki. Opisywał polowanie, lecz jednocześnie dokumentował krajobraz, ludzi, zwierzęta i przebieg całej wyprawy.

I chyba właśnie dlatego, po niemal stu latach, warto jeszcze otworzyć te książki.

Autor: Paweł Kołata
Antykwariat Sobieski