Wyjątkowa książka na wyjątkowy prezent – trzy niezwykłe egzemplarze

Poszukiwanie wyjątkowego prezentu dla osoby bardzo zamożnej doprowadziło nas do trzech niezwykłych obiektów: dzieł Ignacego Krasickiego z wyjątkową proweniencją, kompletu Klementyny Hoffmanowej oraz kasetki z superekslibrisem Napoleona Bonaparte. To historia zabytkowych książek, pięknych opraw, niezwykłych właścicieli i egzemplarzy, których wartość wykracza daleko poza samą cenę książki.

Jak wybrać wyjątkową książkę na wyjątkowy prezent? Trzy niezwykłe egzemplarze z XIX wieku

Kiedy książka ma być czymś więcej niż prezentem

Zdarzają się sytuacje, w których wybór książki na prezent nie jest wcale prostym zadaniem.

Nie chodzi o książkę, którą można znaleźć w popularnej księgarni. Nie chodzi również o efektowny, ale łatwo dostępny reprint, kolekcjonerskie wydanie czy egzemplarz, którego wartość można szybko sprawdzić, wpisując tytuł do wyszukiwarki.

Są sytuacje, kiedy prezent ma mieć znacznie bardziej osobisty i wyjątkowy charakter.

Tak właśnie rozpoczęły się nasze ostatnie poszukiwania odpowiedniej książki dla klienta. Zwróciła się do nas asystentka prezesa dużej firmy, poszukując zabytkowej książki, która miała zostać wręczona jako szczególny wyraz wdzięczności z okazji o wyjątkowym znaczeniu.

W tym przypadku nie chodziło więc wyłącznie o książkę wartościową. Poszukiwany był przedmiot, który swoją ceną, wyglądem, historią i przede wszystkim unikatowością konkretnego egzemplarza odpowiadałby randze okazji.

Pierwsze propozycje – piękne książki w efektownych oprawach

Początkowo pod uwagę brane były trzy interesujące pozycje:

• Władysław Łoziński – „Życie polskie w dawnych wiekach”,
• Aleksander Kraushar – „Zamek Królewski”,
• J.I. Kraszewski – „Polska w czasie trzech rozbiorów”.

Wszystkie trzy egzemplarze wyróżniały się bardzo dekoracyjnymi, ozdobnymi oprawami, które na pierwszy rzut oka stanowiły ich największy atut.

I rzeczywiście – piękna oprawa potrafi całkowicie zmienić odbiór książki.

Jednak w przypadku prezentu dla osoby, dla której sam fakt zakupu drogiego przedmiotu nie jest czymś szczególnym, pojawia się inne pytanie:

czy sama wartość oprawy i stan zachowania wystarczą, aby książka była naprawdę wyjątkowym prezentem?

W tym konkretnym przypadku odpowiedź okazała się nieoczywista.

Cena, stan zachowania i prawdziwa wartość egzemplarza

W antykwariacie bardzo często spotykamy się z sytuacją, w której dwie pozornie podobne książki mogą różnić się ceną wielokrotnie.

Nie zawsze wynika to ze stanu zachowania.

Piękna oprawa może oczywiście podnieść wartość książki, podobnie jak bardzo dobry stan zachowania. Nie zawsze jednak jest to najważniejszy element decydujący o wyjątkowości konkretnego egzemplarza.

Dla kolekcjonera niezwykle istotne mogą być również:

proweniencja, dedykacje, wpisy dawnych właścicieli, ekslibrisy i superekslibrisy, historia konkretnego egzemplarza, jego pochodzenie, rzadkość oraz możliwość odtworzenia jego wcześniejszych losów.

Dlatego osobom zainteresowanym tym zagadnieniem polecamy również nasz wcześniejszy artykuł poświęcony różnicom pomiędzy stanem zachowania książki a jej rzeczywistą wartością i ceną rynkową.

W tym przypadku postanowiliśmy jednak pójść jeszcze dalej.

Zamiast kolejnej pięknej oprawy – trzy książki z historią

Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom klienta, zaproponowaliśmy zupełnie inny zestaw.

Nie szukaliśmy już tylko ładnej i drogiej książki.

Szukaliśmy egzemplarza, którego nie da się łatwo zastąpić innym egzemplarzem tego samego wydania.

Ostatecznie wybór zawęził się do trzech obiektów:

1. Ignacy Krasicki – „Dzieła”, Paryż–Genewa 1830
2. Klementyna Hoffmanowa – „Opisy różnych okolic Królestwa Polskiego”, Wrocław 1833
3. Kasetka w formie książki z superekslibrisem Napoleona Bonaparte

Każdy z tych obiektów reprezentuje zupełnie inny rodzaj kolekcjonerskiej wyjątkowości.

1. Ignacy Krasicki – „Dzieła”, 1830

Dziesięć tomów w jednym woluminie i niezwykła historia rodzinnego przekazania

Paryż–Genewa 1830, Barbezat
VIII, 906 stron
Format: 15,5 × 23,5 cm

Jest to wyjątkowe wydanie dzieł Ignacego Krasickiego (1735–1801), obejmujące dziesięć tomów połączonych w jeden wolumin.

W książce znalazły się m.in. Bajki i przypowieści, Monachomachia, Antymonachomachia, Wojna Chocimska, Pieśni Ossjana, Listy, Satyry, Wiersze, O rymotwórstwie i rymotwórcach oraz Życia zacnych mężów z Plutarcha.

Na frontispisie znajduje się stalorytowy portret Krasickiego wykonany przez Antoniego Oleszczyńskiego.

Oprawa

Egzemplarz zachował oryginalną półskórkową oprawę z epoki.

Okładki zdobi pojedyncza złota linia oraz tłoczone na ślepo ramki. Grzbiet posiada wypukłe zwięzy, dekoracyjne tłoczenia i złoconą tytulaturę. Karty mają marmoryzowane obcięcia, a wewnątrz zachowała się ozdobna wyklejka.

To bardzo efektowny przykład XIX-wiecznej oprawy, ale tym razem oprawa nie jest jedynym, ani nawet najważniejszym walorem egzemplarza.

Dedykacja od Adama Bartoszewicza

Na przedniej wyklejce zachowała się odręczna dedykacja:

„Tę książkę dostałem od mojego drogiego Dziadunia Adama Bartoszewicza”

oraz podpis obdarowanego.

To niezwykle osobisty ślad.

Dedykacja dokumentuje rodzinne przekazanie książki przez Adama Mateusza Bartoszewicza (1792/1794–1878) – pedagoga, profesora, inspektora szkolnego, nauczyciela matematyki, paremiografa, bibliofila i kolekcjonera.

Jego działalność kolekcjonerska dała początek słynnemu archiwum i księgozbiorowi rodziny Bartoszewiczów.

Na egzemplarzu znajduje się również pieczęć własnościowa Bolesława Kalinowskiego, uczestnika Powstania Warszawskiego 1944 roku.

Otrzymujemy więc niezwykłą ciągłość historii:

XIX-wieczny bibliofil → rodzinne przekazanie książki → kolejny właściciel → uczestnik Powstania Warszawskiego.

To właśnie takie elementy sprawiają, że konkretny egzemplarz zaczyna żyć własnym życiem i przestaje być tylko jednym z wielu egzemplarzy danego wydania.

Stan zachowania: DB+.

2. Klementyna Hoffmanowa – „Opisy różnych okolic Królestwa Polskiego”, 1833

Komplet dwóch tomów z epoki, z pięknymi stalorytami

Wrocław 1833, u Wilhelma Bogumiła Korna
Tom I–II – komplet
Format: 18 cm

To komplet dwóch tomów opisów podróży po Polsce autorstwa Klementyny z Tańskich Hoffmanowej (1798–1845).

Autorka przedstawia m.in. Warszawę, Lubelszczyznę, Sandomierszczyznę, Kraków i okolice, Nieborów oraz Arkadię.

Dwa staloryty

Wydanie zostało wzbogacone o dwie efektowne tablice:

• Świątynię Sybilli w Puławach,
• kościół Mariacki w Krakowie.

Szczególnie interesujące jest ich znaczenie ikonograficzne – przedstawiają miejsca i zabytki Polski widziane oczami artystów XIX wieku.

Oprawy z epoki

Oba tomy zachowane są w twardych oprawach półpergaminowych z epoki, z barwnymi szyldzikami.

To autentyczne, XIX-wieczne oprawy, które podkreślają historyczny charakter kompletu.

Stan: DB+.

Występują przetarcia opraw, przebarwienia papieru i ślady dawnego zalania w tomie I. Tom II zachował się jako nieprzycięty.

W tym przypadku wyjątkowość opiera się przede wszystkim na kompletności zestawu, autentycznej oprawie z epoki, wieku, tematyce oraz atrakcyjnych ilustracjach.

3. Superekslibris Napoleona Bonaparte

Nie książka, lecz niezwykły obiekt ukryty w formie książki

Trzeci obiekt całkowicie zmienia charakter naszego zestawienia.

Mamy tutaj do czynienia z ozdobną kasetką – schowkiem wykonanym w formie książki, imitującym XIX-wieczny wolumin.

Format: 10 × 16,5 cm
Wnęka schowka: 7,5 × 13 cm

Zastosowanie karty tytułowej oraz kolejnych numerowanych kart sprawia, że obiekt z zewnątrz wygląda jak zwykła książka stojąca na półce.

Tego rodzaju rozwiązanie pozwalało dyskretnie przechowywać niewielkie przedmioty, dokumenty czy korespondencję.

Oprawa

Kasetka została wykonana w pełnej skórze z epoki.

Grzbiet posiada podział na pola i bogate złocenia. Okładkę zdobią tłoczenia, złota linia oraz dekoracyjna bordiura. Zachowały się również marmurkowane wyklejki i barwione obcięcia kart.

Jednak prawdziwym kluczem do wyjątkowości tego obiektu jest coś innego.

Superekslibris Napoleona

Na przedniej okładce znajduje się superekslibris Napoleona Bonaparte.

Superekslibris jest znakiem własnościowym umieszczanym bezpośrednio na oprawie książki. W tym przypadku mamy do czynienia z charakterystycznym cesarskim emblematem:

orłem trzymającym w szponach błyskawice, tarczą oraz skrzyżowanymi insygniami władzy, otoczonymi płaszczem i zwieńczonymi koroną.

Tak charakterystyczny znak wskazuje na związek obiektu z księgozbiorem Napoleona I i jego biblioteką.

W naszym posiadaniu znajdowały się trzy analogiczne obiekty z tego zbioru.

Co szczególnie interesujące, w jednym z nich zachował się wpis Bonapartego, stanowiący dodatkowy, bezpośredni ślad związku obiektu z cesarzem.

To właśnie ten rodzaj szczegółu pokazuje różnicę pomiędzy przedmiotem, który jest po prostu stary i efektowny, a przedmiotem, który posiada konkretną, możliwą do opowiedzenia historię.

Stan zachowania: BDB-.

Trzy różne definicje wyjątkowości

Książka, której nie da się znaleźć „po prostu w Google”

Właśnie w tym miejscu dochodzimy do najważniejszego elementu całej historii.

W przypadku wyjątkowego prezentu nie zawsze najważniejsze jest to, że istnieje pierwsze wydanie danego tytułu, że książka jest stara albo że została pięknie oprawiona.

Największą wartość może mieć konkretny egzemplarz.

Egzemplarz, który posiada dedykację konkretnej osoby.

Egzemplarz, którego właściciela można zidentyfikować.

Egzemplarz, którego losy można częściowo odtworzyć.

Egzemplarz związany z ważną postacią historyczną.

Albo – jak w przypadku obiektu napoleońskiego – przedmiot posiadający charakterystyczny znak własnościowy konkretnego historycznego księgozbioru.

Dlatego dwa egzemplarze tego samego wydania mogą być z punktu widzenia kolekcjonera zupełnie różnymi przedmiotami.

Jeden może być po prostu książką z 1830 roku.

Drugi może być książką, która przez niemal dwieście lat przechodziła z rąk do rąk, pozostawiając po drodze ślady swoich właścicieli.

Nie każda droga prowadzi do najdroższej oprawy

Historia tego wyboru pokazuje również, że poszukiwanie wyjątkowego prezentu może prowadzić w zupełnie innym kierunku niż początkowo zakładaliśmy.

Początkowo poszukiwaliśmy przede wszystkim pięknie oprawionych, drogich książek.

Ostatecznie znaleźliśmy trzy obiekty, w których równie ważne – a czasem ważniejsze – od samej oprawy są:

wiek, proweniencja, historia, rzadkość, autentyczność i niepowtarzalność konkretnego egzemplarza.

I właśnie dlatego wszystkie trzy prezentowane tutaj obiekty trafiają do naszego szczególnego kręgu książek i przedmiotów, które można umieścić w kilku kategoriach jednocześnie.

Znajdują się wśród nich zabytkowe książki, piękne oprawy skórzane, egzemplarze o wyjątkowej proweniencji oraz przedmioty o szczególnym znaczeniu historycznym.

Ten wpis umieszczamy również w naszym dziale „Historie odnalezionych egzemplarzy”, ponieważ w przypadku takich obiektów sama książka jest tylko początkiem historii.

Zapraszamy również do działu poświęconego skórzanym oprawom oraz do naszej szczególnej kategorii obiektów „Najlepsze z najlepszych”, gdzie prezentujemy egzemplarze wyróżniające się nie tylko wartością materialną, ale przede wszystkim swoją historią, rzadkością i wyjątkowością.

Jeżeli poszukują Państwo książki na szczególny prezent, pamiątki o wyjątkowej proweniencji lub przedmiotu, którego nie można zastąpić innym przypadkowym egzemplarzem tego samego tytułu, zachęcamy do kontaktu z naszym antykwariatem.

W takich przypadkach nie szukamy po prostu „drogiej książki”.

Szukamy egzemplarza, który ma własną historię.

Autor: Paweł Kołata
Antykwariat Sobieski